Rodzaje radioterapii i inne popularne metody leczenia nowotworów

Opublikowano Autor: Redakcja
metody leczenia chorób nowotworowych

Jeśli chcesz się dowiedzieć, jakie są rodzaje radioterapii oraz podstawowe metody leczenia nowotworów, ten artykuł jest dla Ciebie:

  • Operacja, czyli leczenie za pomocą skalpela
  • Laparoskopia, czyli precyzyjne uderzenie w raka
  • Radioterapia. Promienie, które leczą
  • Jak działa radioterapia?
  • Dawkowanie radioterapii
  • Radioterapia paliatywna pomaga przy przerzutach
  • Radioterapia z pól zewnętrznych
  • Radioterapia konwencjonalna
  • Promieniowanie konformalne i IMRT
  • Promieniowanie stereotaktyczne
  • Terapia jonowa
  • Radioterapia śródoperacyjna
  • Radio-chemioterapia
  • Radioterapia od wewnątrz, czyli brachyterapia
  • Zastosowania radioterapii w medycynie nuklearnej
  • Przygotowanie do radioterapii
  • Jaka jest dopuszczalna częstotliwość radioterapii
  • Możliwe działania niepożądane radioterapii
  • Chemioterapia
  • Redukcja stresu w terapii i jako środek zapobiegawczy
  • Tradycyjna Medycyna Chińska

Potrzebujesz recepty, a Twoja przychodnia jest zamknięta?

Na stronie ReceptaULekarza.pl zamówisz szybką konsultację z opcją wystawienia e recepty. Wszystko online — szybko załatwisz przez komputer czy swój telefon.

Radioterapia to jedna z najpopularniejszych metod leczenia nowotworów

Radioterapia jest jednym z głównych filarów leczenia nowotworów, obok chirurgii i chemioterapii. Jeden na dwóch pacjentów chorych na raka otrzymuje radioterapię w trakcie trwania choroby.

W przeciwieństwie do chemioterapii lekami, która działa na cały organizm tj. systemowo, radioterapia jest działaniem czysto miejscowym (selektywnym). Efekt niszczący nowotwór występuje więc tylko w obrębie pola promieniowania.

Radioterapia może być stosowana jako jedyna metoda leczenia, a także w połączeniu z chemioterapią (radiochemioterapia) oraz po operacji (jako radioterapia adjuwantowa) lub przed operacją (jako radioterapia neoadjuwantowa).

Niektóre nowotwory, np. miejscowo zaawansowany rak krtani lub rak prostaty, mogą być leczone wyłącznie za pomocą radioterapii. Ponadto, radioterapia jest stosowana w celu złagodzenia objawów raka lub zapobiegania tym objawom.

Jak działa radioterapia?

Różne nowotwory wymagają różnych form naświetlania. Rozwój techniczny radioterapii w ostatnich latach doprowadził do lepszego leczenia i zmniejszenia trwałych, późnych skutków terapii. Radioterapia coraz częściej włączana jest do interdyscyplinarnego postępowania leczniczego w chorobach nowotworowych. Dobrze skoordynowane połączenie różnych metod leczenia z promieniowaniem jonizującym umożliwia w wielu chorobach poprawę stanu zdrowia i jakości życia w trakcie i po chorobie nowotworowej.

Radioterapia wykorzystuje promieniowanie jonizujące lub cząsteczkowe do niszczenia komórek nowotworowych. Promieniowanie uszkadza materiał genetyczny komórek tak, że podział komórek zostaje zatrzymany i komórki umierają. Guzy stają się mniejsze lub nawet znikają. Uszkodzeniu ulegają jednak również zdrowe komórki organizmu.

W zależności od stopnia uszkodzenia, własne systemy naprawcze komórki mogą naprawić uszkodzenia materiału genetycznego. Ta zdolność do naprawy materiału genetycznego jest lepiej rozwinięta w zdrowych komórkach niż w komórkach nowotworowych. Podczas gdy zdrowe komórki regenerują się, komórki nowotworowe umierają i są eliminowane przez komórki odpornościowe organizmu. Aby zdrowe komórki miały wystarczająco dużo czasu na naprawę uszkodzeń genetycznych, dawka promieniowania, którą pacjent ma otrzymać w całości, musi zostać podzielona podczas radioterapii na kilka pojedynczych sesji (frakcji).

Dawkowanie radioterapii

Lekarz dobiera dawkę promieniowania na podstawie wrażliwości guza na promieniowanie. W celu wyleczenia dawka promieniowania wynosi od 40 do 70 Grayów (Gy). Nazwa tej jednostki miary pochodzi od nazwiska brytyjskiego fizyka i ojca radiobiologii Louisa Harolda Graya. Całkowita dawka wymagana do zniszczenia guza jest zwykle dzielona na frakcje po 1,8 do 2 Gy. Osiąga się w ten sposób dobrą tolerancję i zmniejsza ryzyko trwałych uszkodzeń i późnych powikłań.

Zdolność zdrowych tkanek do naprawy pozostaje jednak czynnikiem ograniczającym radioterapię. Nowe techniki precyzyjnego napromieniowania pozwalają na dokładne ograniczenie promieniowania do tkanki nowotworowej i podawanie zarazem dawek w większych stężeniach. Oznacza to, że zdrowe tkanki mogą być lepiej chronione i nie trzeba w związku z tym czekać na ich regenerację (dając przy tym czas także tkankom chorym na rozrost, czego przecież chcemy uniknąć).

Skrajną formą precyzyjnego napromieniania jest tzw. radiochirurgia, w której pacjent otrzymuje wysoką dawkę w ciągu jednego dnia. Wówczas to duża liczba komórek nowotworowych ginie za jednym zamachem, obciążając jednak organizm dużą ilością resztek komórkowych i produktów rozpadu, co też jest pewnym mankamentem tej formy terapii.

Radioterapia paliatywna pomaga przy przerzutach

Radioterapia paliatywna jest stosowana w celu złagodzenia bólu i innych objawów nowotworu. Nowotwory lub przerzuty, które powodują dolegliwości, są specjalnie napromieniowywane. Jest ona często wykonywana w kilku sesjach i wysokich pojedynczych dawkach, aby utrzymać obciążenie fizyczne i czasowe pacjentów na niskim poziomie.

Radioterapia paliatywna jest bardzo skuteczna. Łagodzi ból lub zmniejsza obrzęk guza. W przypadku przerzutów do kości radioterapia może poprawić strukturę kości.

e recepta transgraniczna zamów online
Potrzebujesz recepty do realizacji w innym kraju niż Polska? Zamów e receptę transgraniczną

Rodzaje radioterapii, radioterapia z pól zewnętrznych

Leczenie nowotworów za pomocą radioterapii z pól zewnętrznych, w skrócie nazywane radioterapią z zewnątrz, przeprowadzana jest przez skórę (przezskórnie) za pomocą urządzenia. Urządzeniem tym jest zazwyczaj akcelerator liniowy.

Pacjenci leżą na kozetce pod aparaturą napromieniowującą i są unieruchomieni. Zarówno sprzęt do naświetlania, jak i leżanka mogą być przesuwane, dzięki czemu kierunek promieniowania może być regulowany zgodnie z życzeniem. Zdrowa tkanka nie jest napromieniowywana. W większości przypadków przezskórna radioterapia jest przeprowadzana frakcyjnie, tzn. w kilku sesjach.

Radioterapia konwencjonalna

Przydatna w szczególnych przypadkach radioterapia konwencjonalna to wykorzystanie konwencjonalnych tj. płaskich (nie trójwymiarowych) pól promieniowania.

Ten rodzaj radioterapii stosuje się np. po przeprowadzeniu operacji oszczędzającej pierś po przez chirurgiczne usunięcie guza.

Promieniowanie konformalne i IMRT

Promieniowanie konformalne, czyli radioterapia 3D, polega na tym, że pole promieniowania jest możliwie dokładnie dopasowywane do kształtu i wielkości guza za pomocą otworów i filtrów. Celem jest ochrona otaczających tkanek.

Promieniowanie konformalne może być stosowane np. w przypadku guzów znajdujących się w pobliżu ważnych dla życia organów lub struktur, które nie mogą zostać uszkodzone.

Radioterapia z modulacją intensywności (IMRT), to efekt ewolucji radioterapii 3D. W tym przypadku kierunek napromieniania jest stale zmieniany, tak że promienie przechodzą przez guz, ale jednocześnie zmienia się kąt trafienia w zdrową tkankę. Intensywność promieniowania w obrębie guza może być również zmieniana.

Technologia IMRT może być stosowana w przypadku raka prostaty, guzów mózgu, guzów w obszarze głowy i szyi (jama ustna, gardło, szyja), guzów przewodu pokarmowego i w obszarze narządów płciowych.

Promieniowanie stereotaktyczne

W promieniowaniu stereotaktycznym wiązki lecznicze trafiają w guz z superprecyzyjną dokładnością pod różnymi kątami napromieniania.

Pacjent jest unieruchomiony, albo jego spontaniczne zmiany pozycji i ruchy oddechowe są automatycznie kompensowane. Tylko niewielka dawka promieniowania uderza w zdrowe tkanki wzdłuż dróg napromieniania, dzięki czemu sam guz może być napromieniowany wysoką dawką energii za jednym razem. W efekcie napromienianie jest bardzo precyzyjne, porównywalne z zabiegiem chirurgicznym. Ta forma napromieniania nazywana jest również radiochirurgią.

Radioterapia stereotaktyczna jest odpowiednia dla guzów mózgu, guzów w obszarze głowy i szyi, jak również guzów i przerzutów w płucach, wątrobie, prostacie i kręgosłupie.

Terapia jonowa

Terapia jonowa oznacza napromienianie protonami lub ciężkimi jonami, które uwalniają swoją energię promieniowania dopiero po spowolnieniu i osiągają mniejszą prędkość podczas penetracji tkanki. Zmieniając energię wiązki, można kontrolować głębokość rozkładu dawki. Pozwala to na lepsze skupienie promieniowania na tkance nowotworowej i oszczędzenie zdrowych tkanek.

Terapia jonowa dobrze nadaje się do napromieniania nowotworów, które są raczej niewrażliwe na konwencjonalną radioterapię, np. nowotwory podstawy czaszki, takie jak łagodne guzy tworzące chrząstkę, złośliwe nowotwory kości, łagodne nowotwory opon mózgowych, czy nowotwory ślinianek.

Radioterapia śródoperacyjna

Z radioterapią śródoperacyjną (IORT) mamy do czynienia w sytuacji, gdy guz jest bezpośrednio napromieniowywany przez otwartą jamę ciała podczas operacji. Odbywa się w momencie, gdy chirurdzy usunęli już tkankę nowotworową i odsłonili tkanki, na które ma być skierowany zabieg. Łoże guza może być wówczas napromieniowane pod kontrolą wzroku w obecności chirurga i radioterapeuty.

IORT jest technologią odpowiednią do radioterapii w jamie brzusznej, gdyż umożliwia ochronę okolicznych (sąsiednich) organów. Promieniowanie śródoperacyjne jest również stosowane w leczeniu oszczędzającym raka piersi w celu skrócenia czasu napromieniania przez skórę.

Radio-chemioterapia

Radioterapia zewnętrzna może być aplikowana w połączeniu z chemioterapią jako tzw. radio-chemioterapia. W tym przypadku stosowane chemioterapeutyki zwiększają wrażliwość tkanki nowotworowej na promieniowanie, co z kolei poprawia skuteczność radioterapii.

Nie wszystkie leki stosowane w chemioterapii nadają się do jednoczesnego stosowania z promieniowaniem jonizującym. Leczenie z zastosowaniem radio-chemioterapii wymaga jednakowoż dużego doświadczenia i ścisłej koordynacji obu form terapii.

Radioterapia od wewnątrz, czyli brachyterapia

W brachyterapii źródło promieniowania jest umieszczane bezpośrednio na guzie lub w miejscu, w którym znajdował się on przed operacją jego usunięcia. Promieniowanie to ma zasięg zaledwie kilku milimetrów.

Dawka promieniowania jest kontrolowana przez czas przebywania tzw. radionuklidu (tj. promieniotwórczego rodzaju atomu) lub przez jego aktywność i okres połowicznego rozpadu. Dzięki tej metodzie, tkanka nowotworowa może być napromieniowana wysoką dawką bez nadmiernego uszkodzenia zdrowej tkanki.

Brachyterapię stosuje się na przykład w leczeniu raka szyjki macicy, raka prostaty, mięsaków lub guzów głowy i szyi.

Szczególną formą promieniowania od wewnątrz jest tzw. afterloading. Tutaj przez krótki okres czasu stosowane są silne źródła promieniowania. Guz jest najpierw nakłuwany pustymi rurkami lub pustymi igłami, przez które wprowadzane są źródła promieniowania.

Afterloading jest stosowany np. w przypadku raka odbytnicy, gdy ma być zachowany mięsień zwieracza, a także w przypadku raka szyjki macicy i

Zastosowania radioterapii w medycynie nuklearnej

Radioterapia w medycynie nuklearnej wykorzystuje substancje radioaktywne, głównie emitery beta lub niestabilne atomy, których jądra rozpadają się radioaktywnie. Są one wprowadzane do organizmu w postaci leków, np. poprzez zastrzyki.

Substancje radioaktywne dostają się przez metabolizm do chorego organu, niszczą chore komórki i rozpadają się w ciągu godzin lub dni. Ten rodzaj radioterapii jest możliwy np. w przypadku przerzutów do kości. W tym ostatnim wypadku radionuklidy gromadzą się w przerzutach i niszczą je.

Przygotowanie do radioterapii

Radioterapia musi być starannie zaplanowana, aby była efektywna. Guz powinien być napromieniowany najwyższą możliwą dawką, natomiast zdrowe tkanki powinny być narażone tylko na niskie dawki.

Przed radioterapią część ciała, która ma być napromieniana, musi zostać zeskanowana za pomocą tomografii komputerowej (CT). Dokonany za jej pomocą pomiar ciała pomaga dobrać właściwą dawkę promieniowania rentgenowskiego. W tym samym czasie na ciele zapisywany jest układ współrzędnych, który może być później wykorzystany do ustawienia aparatury radiologicznej. Oznaczanie układu współrzędnych odbywa się za pomocą wiązek laserowych, które są na stałe zainstalowane w każdym pomieszczeniu napromieniania i które stanowią „punkt zerowy” (punkt odniesienia) układu współrzędnych.

W szczególnych przypadkach planowanie za pomocą tomografii komputerowej może być uzupełnione o rezonans magnetyczny (MRI) w celu lepszego uwidocznienia (konturowania) granic guza. Obrazy są wczytywane do komputera planującego napromienianie, dzięki czemu obszar ciała, który ma zostać napromieniowany, może zostać określony z milimetrową dokładnością.

Następnie tworzony jest trójwymiarowy obraz i określane jest najkorzystniejsze rozmieszczenie pól promieniowania. Za pomocą wspomaganego komputerowo planowania napromieniania można obliczyć, jaka dawka promieniowania zostanie ostatecznie skierowana na określony obszar ciała.

Jaka jest dopuszczalna częstotliwość radioterapii

Schemat radioterapii różni się w zależności od nowotworu i pacjenta. Radioterapię można przeprowadzać np. w cyklu raz dziennie, przez pięć dni z rzędu, po których następują dwa dni przerwy. Możliwa jest też radioterapia podzielona na kilka sesji w ciągu jednego dnia, przy jednej do trzech sesji w tygodniu (hipofrakcjonowanie).

W każdym przypadku dokładny harmonogram jest ustalany przez radioterapeutę przed rozpoczęciem terapii i omawiany z pacjentem.

W przypadku pacjentów z rozrusznikiem serca obowiązują specjalne warunki, które są uzgadniane z lekarzem przed rozpoczęciem terapii.

Możliwe działania niepożądane radioterapii

Ponieważ leczenie promieniowaniem jest miejscowe, skutki uboczne występują zwykle tylko w obszarze pola promieniowania. To, czy u pacjentów wystąpią ostre efekty uboczne już w trakcie radioterapii, czy też łagodniejsze efekty późne, zależy od dawki promieniowania, wrażliwości napromienianych narządów i wielkości pola napromieniania.

Działania niepożądane w trakcie radioterapii występują zwykle miejscowo, narządowo i tylko przejściowo. Ostre objawy po radioterapii w obrębie głowy i szyi mogą obejmować zapalenie błony śluzowej jamy ustnej lub przełyku, a także zaczerwienienie skóry w napromienianych okolicach ciała. Nudności, wymioty lub biegunka mogą być skutkami ubocznymi radioterapii w obszarze jamy brzusznej.

W przypadku napromieniowania mózgu może wystąpić utrata włosów. Napromieniowanie może również powodować zmęczenie, gorączkę i utratę apetytu, ale objawy te są zazwyczaj tylko przejściowe. Późnymi reakcjami mogą być stwardnienie podskórnej tkanki tłuszczowej lub zmiany skórne.

W trakcie i po naświetlaniach warto dbać o skórę, zwłaszcza w przypadku ewentualnych podrażnień spowodowanych słońcem i chemikaliami, oraz stosować zdrową dietę.

Chemioterapia

Obok chirurgii i radioterapii, chemioterapia jest jednym z głównych filarów leczenia nowotworów. Obejmuje ona leczenie nowotworów złośliwych za pomocą substancji chemicznych, tzw. chemioterapeutyków lub cytostatyków, które ingerują w cykl namnażania się komórek nowotworowych. Substancje czynne chemioterapii podawane są w postaci wlewów, zastrzyków lub tabletek.

Operacja, czyli leczenie nowotworów za pomocą skalpela

W przypadku wielu rodzajów nowotworów, takich jak rak piersi czy skóry, szanse na wyleczenie są duże, jeśli guz daje się usunąć chirurgicznie. Jeżeli choroba pozostaje we wczesnym stadium, terapia antynowotworowa może być zakończona nawet po operacji, bez konieczności podejmowania dalszych działań, np. chemoterapeutycznych. Lekarze mówią, że rak jest wyleczony, jeśli w ciągu pierwszych pięciu lat po leczeniu nie wystąpi nawrót choroby.

Ryzyko nawrotu choroby nie zależy jednak wyłącznie od stadium, w którym choroba została wykryta. Na przykład, niektóre nowotwory mają tendencję do powracania wcześniej niż inne. Indywidualne ryzyko nawrotu choroby jest więc szacowane na podstawie różnych badań mikroskopowych próbek tkanki nowotworowej. W zależności od stopnia zagrożenia, po operacji przeprowadza się leczenie wspomagające, tzw. adjuwantowe, np. chemioterapię lub radioterapię. Celem jest zniszczenie wszystkich komórek nowotworowych, które pozostały w organizmie.

Podstawową zasadą dla wszystkich operacji nowotworowych jest to, że powinny być one jedynie tak rozległe, jak to konieczne. Optimum dla chirurgów polega na minimalnej ingerencji w zdrową tkankę i zarazem maksymalnej amputacji chorej tkanki. W najlepszym przypadku guz zostaje całkowicie usunięty, a chory organ i jego funkcje zostają zachowane.

Oprócz konwencjonalnej, tzw. otwartej chirurgii, możliwe są obecnie liczne inne techniki operacyjne, takie jak chirurgia laserowa i endoskopia, które często są łagodniejsze dla pacjenta. Nazywane są one minimalnie inwazyjnymi technikami chirurgicznymi, ponieważ wymagają mniejszej ingerencji w ciało.

Laparoskopia, czyli precyzyjne uderzenie w raka,

W laparoskopii, na przykład, operacja jest wykonywana w jamie brzusznej przez małe nacięcia w skórze. Wnętrze brzucha jest uwidocznione i powiększone dzięki lusterkom wprowadzonym przez te nacięcia. Laparoskopia jest stosowana na przykład w leczeniu raka macicy, odbytnicy i prostaty. Badania pokazują, że minimalnie inwazyjne procedury, takie jak laparoskopia, mają takie same szanse powodzenia w przypadku tych nowotworów, jak otwarta operacja.

Z kolei w przypadku raka piersi można obecnie w większości przypadków uniknąć całkowitego usunięcia chorej piersi, ponieważ dokładniejsze metody badania pozwalają na precyzyjne określenie położenia guza i dokładne wycięcie tkanki nowotworowej.

Mniej rozległe operacje mają jeszcze jedną zaletę. Pacjenci często szybciej wracają do zdrowia niż w przypadku konwencjonalnej operacji otwartej. Zarazem potrzebują mniej silnych środków przeciwbólowych, szybciej dochodzą do siebie i mogą szybciej opuścić szpital, co z kolei zmniejsza koszty leczenia.

Jednak nawet małoinwazyjne metody chirurgiczne nie są wolne od powikłań, a ponadto nie mogą być stosowane w przypadku każdego nowotworu. Dlatego zalety i ryzyko różnych technik muszą być zawsze ważone względem siebie, aby zdecydować, która procedura jest optymalna dla indywidualnego pacjenta i jego choroby. Odpowiednia kalibracja terapii leży oczywiście po stronie lekarza prowadzącego.

Redukcja stresu w terapii i jako środek zapobiegawczy

Stres obciąża układ odpornościowy i zwiększa ryzyko zachorowań. Z drugiej strony, stres utrudnia leczenie już istniejących chorób. Dotyczy to również raka. Relaks jest ważnym środkiem w zapobieganiu raka, ale także w przypadku redukowania objawów już istniejących chorób.

Istnieje wiele technik relaksacyjnych, więc każdy może znaleźć metodę odpowiednią dla siebie. Metody, które łączą świadome oddychanie z powolnymi ruchami, takie jak joga, okazały się szczególnie przydatne.

przedłużenie recepty na leki