Leki uspokajające, kiedy i jak się je stosuje?

Opublikowano Autor: Redakcja
Leki uspokajające konsultacja lekarska

Leki uspokajające są szeroko stosowane we współczesnej medycynie. Jeśli chcesz się więcej o nich dowiedzieć, przeczytaj poniższy artykuł, dowiesz się:

  • Szerokie zastosowanie leków uspokajających
  • Objawy uboczne stosowania leków uspokajających
  • Postawa współczesnej psychiatrii — benozdiazepiny
  • Działania niepożądane benzodiazepin
  • Problem tolerancji i uzależnienia od leków uspokajających
  • Przedawkowanie leków uspokajających
  • Ziołowe środki uspokajające

Szerokie zastosowanie leków uspokajających

Leki uspokajające (trankwilizery, anksjolityki) są stosowane na pograniczu kilku zaburzeń. Są lekami, które mają działanie przeciwlękowe i szerzej uspokajające (sedatywne), ponadto sprzyjają zasypianiu i rozluźniają mięśnie, tym samym działając jako środki nasenne, a do pewnego stopnia nawet przeciwbólowe.

Jeszcze inną funkcją niektórych leków uspokajających jest antydepresyjność. Nadają się one również do zapobiegania atakom paniki lub łagodzenia skutków zdarzeń wywołujących lęk. Podaje się je pacjentowi np. noc przed skomplikowaną, ryzykowną operacją, czy też zażywa się je przed wywołującym silny niepokój, fobię i stres wydarzeniem, jak np. lot samolotem. Są też stosowane po dramatycznych i stresogennych zdarzeniach, jak śmierć bliskiej osoby, wypadek samochodowy itd.

Objawy uboczne stosowania leków uspokajających

Leki przeciwlękowe i uspokajające powodują zarówno natychmiastowe, jak i długotrwałe objawy. Skutki natychmiastowe to obniżenie koncentracji i czujności, a w konsekwencji np. niewyraźna mowa i pogorszona koordynacja ruchowa. Skutki długoterminowe to niekiedy osłabienie pamięci, zaburzona oceny sytuacji, niezdolności do koncentracji, wahania emocji. Niektórzy mają trudności z uporządkowaniem myśli i zrozumieniem rozmówców. Mogą wystąpić mimowolne ruchy gałek ocznych (oczopląs).

Na dłuższą metę leki przeciwlękowe i uspokajające mogą sprawić, że dana osoba będzie odczuwała wahania nastroju. Będzie tym samym na przemian przygnębiona i niespokojna oraz opanowana i zadowolona. Większe dawki powodują cięższe objawy, w tym tzw. stupor/osłupienie, zwolniony i płytki oddech, a nawet zgon, jednak głównie w przypadku barbituranów.

U osób w podeszłym wieku mogą wystąpić bardziej nasilone objawy, w tym zawroty głowy, dezorientacja i kłopoty z utrzymaniem równowagi. W praktyce pacjenci z tej grupy wiekowej często upadają i cierpią z powodu złamań i innych kontuzji.

Postawa współczesnej psychiatrii — benozdiazepiny

Benzodiazepiny są zdecydowanie najczęściej przepisywanymi lekami uspokajającymi (i nasennymi) na świecie. Leki uspokajające inne niż benzodiazepiny nie odgrywają już znaczącej roli w psychiatrii. Benzodiazepiny działają na receptor GABA-A i w ten sposób wzmacniają uspokajające działanie neuroprzekaźnika GABA w mózgu.

W zależności od rodzaju benzodiazepiny mogą mieć krótki-, średni-, lub długi czas działania. Terapia benzodiazepinami sprawdza się, jeśli aplikowana jest w małych dawkach i krótkotrwale, na przykład w ostrych stanach kryzysowych i zaburzeniach lękowych. Preparatami tymi leczy się psychotyczne stany napięcia. W praktyce benzodiazepiny są stosowane w przypadku umiarkowanej i ciężkiej depresji na początkowym stadium terapii. W celu skrócenia czasu do uzyskania efektu działania leku przeciwdepresyjnego.

Benzodiazepiny działają szybko i są dobrze tolerowane. Są stosunkowo bezpieczne i nawet samobójstwo z przedawkowania jest trudne, ponieważ istnieje skuteczne antidotum, które działa również bardzo szybko. Ich długotrwałe stosowanie może jednak łatwo doprowadzić do rozwoju uzależnienia. Dlatego benzodiazepiny należą do leków o najwyższym wskaźniku nadużywania na świecie.

Działania niepożądane benzodiazepin

Możliwe działania niepożądane przyjmowania benzodiazepin to zmęczenie, spowolnienie reakcji na bodźce zewnętrzne, zawroty głowy, czy światłowstręt. W zależności od czasu działania, benzodiazepiny upośledzają zdolność koncentracji i koordynację ruchową. Należy te czynniki wziąć to pod uwagę podczas pracy i w życiu codziennym.

W przypadku przedawkowania lub jednoczesnego przyjmowania alkoholu, narkotyków lub niektórych leków mogą również wystąpić nieprzewidywalne, a czasem zagrażające życiu interakcje.

Najważniejszymi działaniami niepożądanymi benzodiazepin jest wysokie ryzyko uzależnienia oraz zaburzenia widzenia i zawroty głowy skutkujące niezdolnością do prowadzenia pojazdu i obsługi maszyn i urządzeń.

Benzodiazepiny w dużych dawkach hamują ośrodek oddechowy i mogą powodować duszność, zwłaszcza jeśli pacjent cierpi na zaburzenia układu oddechowego.

Paradoksalnie u niektórych pacjentów benzodiazepiny mogą prowadzić do silnego niepokoju, lęku, a także zwiększonej agresywności. W takich przypadkach lek należy natychmiast odstawić.

Problem tolerancji i uzależnienia od leków uspokajających

Leki na receptę stosowane w leczeniu lęku i ułatwiające zasypianie mogą prowadzić do uzależnienia. Do leków tych należą benzodiazepiny, takie jak diazepam, lorazepam, valium, tranquase, czy tranxilium, a także barbiturany, jak np. zolpidem, eszopiklon i inne. Wszystkie one mają różne efekty i różny potencjał w rozwoju tolerancji i uzależnienia.

Uzależnienie może rozwinąć się już po dwóch tygodniach ciągłego leczenia. Ryzyko wzrasta znacząco, gdy benzodiazepiny są przyjmowane przez okres dłuższy niż cztery tygodnie. Ponadto w trakcie terapii może rozwinąć się tolerancja, co oznacza, że działanie substancji jest słabsze i trzeba jej zażywać więcej, aby osiągnąć ten sam efekt.

Ryzyko uzależnienia się od benzodiazepin uniemożliwia ich stosowanie jako środków rozwiązujących problemy w życiu codziennym na dłuższą metę. Odradza się także ich stosowanie jako leków nasennych lub łagodnych środków uspokajających przez dłuższy okres czasu. Wielu pacjentów potrzebuje coraz większych dawek w trakcie leczenia, ponieważ organizm przyzwyczaja się do leku. Potencjalne uzależnienie wynika z reakcji organizmu na odstawienie benzodiazepiny.


Konsultacje z lekarzem online z możliwością wystawienia e recepty


Na co trzeba uważać?

Poważne objawy ostrzegające przed uzależnieniem od benzodiazepin to chęć zwiększenia dawki (ponad zalecenie lekarza), niepokój, zaburzenia snu lub inne objawy fizyczne podczas przyjmowania przepisanej dawki.

Uporczywa chęć kontynuowania przyjmowania leku, – mimo że przyczyna leczenia w międzyczasie ustała. Dążenie do zmiany lekarza w celu uzyskania nowych recept, to już ostatnie znaki ostrzegawcze da pacjenta.

Gdy po odstawieniu substancji u pacjenta obserwuje się zespół objawów odstawienia, zakłada się, że mamy do czynienia z uzależnieniem. U osób, które zażywają dany lek, mimo że odczuwają już problemy wynikające z jego stosowania, diagnozuje się zaburzenie związane z nadużywaniem substancji.

W przypadku stosowania leków uspokajających w terapii antynikotynowej lekarz zaleca często stopniowe zmniejszanie dawki leku, zalecając jednocześnie leki przeciwdepresyjne lub beta-blokery, które pomogą w tym procesie.

Odstawianie benzodiazepin. Jakie niebezpieczeństwa?

Objawy odstawieniowe zaczynają się w ciągu 12 do 24 godzin. Normą są następnie zaburzenia snu trwające tygodniami, koszmary i niepokój. Bardziej poważne objawy odstawienia benzodiazepin, występujące rzadziej obejmują szybkie bicie serca, przyspieszony oddech, dezorientację, a czasami drgawki.

Ze względu na te możliwe zagrożenia i skutki uboczne, benzodiazepiny powinny być przyjmowane maksymalnie przez cztery tygodnie i tylko w dawkach przepisanych przez lekarza. Ponadto ważne jest, aby odstawiać lek powoli i w kilku etapach.

Łagodne objawy odstawienia wymagają wsparcia społecznego i psychologicznego, aby przeciwdziałać silnej potrzebie ponownego użycia substancji uzależniającej przez osobę uzależnioną.

Jeśli przyjmowane są duże dawki, nagłe odstawienie substancji może spowodować ciężką i potencjalnie zagrażającą życiu reakcję, bardzo podobną do odstawienia alkoholu. Może wystąpić odwodnienie, delirium, bezsenność, dezorientacja i wywołujące lęk omamy wzrokowe i słuchowe.

Skuteczne przeciwdziałanie ciężkim reakcjom odstawiennym możliwe jest nieraz tylko w szpitalu. Pacjenci otrzymują substancję dożylnie w małej dawce. Dawka jest następnie stopniowo zmniejszana do zera (odstawiana) w ciągu dni lub tygodni.

U wielu pacjentów można również zaobserwować tzw. uzależnienie od małych dawek — oznacza to, że osoba dotknięta chorobą przyjmuje tylko przepisane małe dawki, ale bardzo trudno jest jej z nich zrezygnować. Uzależnienie od małych dawek jest najczęstsze u osób starszych.

Przedawkowanie leków uspokajających

Wystąpienie ciężkich lub zagrażających życiu objawów jest mniej prawdopodobne w przypadku benzodiazepin niż w przypadku barbituranów. Ponieważ istnieje szeroki zakres pomiędzy dawkami zalecanymi a niebezpiecznymi (margines bezpieczeństwa) dla benzodiazepin. Stosunkowo duże ilości benzodiazepin mogą być stosowane bez ryzyka śmierci. Co nie jest takie oczywiste w przypadku mniej już dzisiaj popularnych barbituranów.

Osoby, które przedawkowały barbiturany lub benzodiazepiny potrzebują na ogół natychmiastowej pomocy medycznej. Jeśli po zbyt dużym spożyciu leków przeciwlękowych lub uspokajających wystąpią poważne zaburzenia oddychania, pracy serca lub ciśnienia krwi, konieczne jest przyjęcie na oddział intensywnej terapii. Środki wspomagające funkcje życiowe mogą wówczas obejmować płyny podawane dożylnie, leki zatrzymujące spadek ciśnienia krwi. W niektórych przypadkach konieczne jest zastosowanie respiratora i sztuczne oddychanie.

Flumenazil to antidotum na benzodiazepiny, które może przeciwdziałać ciężkiemu przedawkowaniu. Jednakże może także sam wywoływać objawy odstawienia benzodiazepin i w rezultacie prowadzić do napadów drgawkowych u osób, które stosowały benzodiazepiny przez długi okres czasu. Dlatego flumazenil nie jest rutynowo podawany w przypadku przedawkowania. Decyzja należy do lekarza.

Z kolei jeśli przedawkowane zostały barbiturany, podaje się dożylnie wodorowęglan sodu. Celem jest tutaj przyspieszenie procesu wydalania barbituranów z moczem.

Alternatywa: blokery receptorów beta

Benzodiazepiny to nie jedyne remedium dna lęki i napięcie. Leki z grupy beta-blokerów hamują działanie hormonów stresu: adrenaliny i noradrenaliny. Chociaż nie mają one bezpośredniego wpływu na lęk, mogą pomóc zmniejszyć fizyczne skutki lęku lub intensywnego pobudzenia. Zwłaszcza takie jak zwiększone tętno, ciśnienie krwi, drżenie lub pocenie się. Obniżają bowiem tętno i ciśnienie krwi. Stąd też stosuje się je przede wszystkim w leczeniu nadciśnienia tętniczego, i innych chorób układu krążenia i zaburzeń rytmu serca.

Beta-blokery są zwykle dobrze tolerowane i nie prowadzą do uzależnienia. Działania niepożądane mogą obejmować zmęczenie, senność i ból głowy. Niekiedy pogarszają one także ogólny nastrój. Beta-blokery nie powinny być przyjmowane w przypadku astmy i niektórych chorób serca.

Na rynku dostępna jest też gama innych leków niebenzodiazepinowych, o działaniu przeciwlękowym, ale nie uspokajającym, takich jak np. buspiron.

Inne opcje: buspiron i leki przeciwhistaminowe

Buspiron jest stosowany głównie w leczeniu zaburzeń lękowych uogólnionych. W przeciwieństwie do benzodiazepin efekt nie pojawia się jednak natychmiast, lecz dopiero po dwóch lub więcej tygodniach terapii. Co warto podkreślić, wg dotychczasowych badań lek ten nie uzależnia.

Częstymi działaniami niepożądanymi buspironu są zawroty i bóle głowy, zmęczenie oraz nudności. Notuje się także kołatanie serca, bezsenność i biegunkę. Ponadto mogą wystąpić interakcje z preparatami antydepresyjnymi działającymi na układ neuroprzekaźnika serotoniny (np. SSRI, dziurawiec).

Podobnie jak beta-blokery stosowane głównie w terapii nasercowej, mają także działanie uspokajające. Również leki przeciwhistaminowe stosowane głównie w leczeniu objawów alergii nadają się niekiedy do zwalczani stanów lękowych i bezsenności. Wynika to z ich właściwości wpływania na ośrodkowy układ nerwowy. W szczególności chodzi tu o leki przeciwhistaminowe pierwszej generacji, które blokują tzw. receptor H1.

Również leki przeciwhistaminowe nie prowadzą do uzależnienia. Skutki uboczne mogą obejmować zawroty i bóle głowy oraz dyskomfort żołądkowo-jelitowy. W przypadku niektórych substancji mogą wystąpić efekty kaca.

Oprócz leków wymienionych powyżej także neuroleptyki o niskiej mocy w małych dawkach. Pomocne są też niektóre leki przeciwdepresyjne są również stosowane jako środki uspokajające w różnych zaburzeniach.

Ziołowe środki uspokajające

Fitoterapia oferuje nam całą gamę ziół leczniczych, które mogą być z powodzeniem stosowane jako środki uspokajające. W terapii stanów lękowych i nerwic stosuje się lekkie ziołowe środki uspokajające, jak np. chmiel, walerianę, melisę lub passiflorę (męczennicę). Niosą one ze sobą wprawdzie mniej skutków ubocznych niż klasyczne leki psychotropowe, ale zarazem ich działanie jest też odpowiednio słabsze.

Jednym z najbardziej znanych środków uspokajających w medycynie naturalnej jest waleriana. Roślina ta pochodzi z lasów Europy i części Azji. Do produkcji ziołowego środka uspokajającego z walerianą wykorzystuje się kłącze i korzenie, zwykle w postaci suszonej. Na bazie suszu można zaparzyć herbatkę, podobnie zresztą jak w przypadku melisy. Walerianę aplikuje się również jako krople.

Także dziurawiec bywa całkiem skutecznym ziołowym środkiem na stres. Występuje on na wszystkich kontynentach w sumie w kilkuset odmianach regionalnych. Do produkcji ziołowych środków uspokajających z dziurawca wykorzystuje się prawie całą roślinę włącznie z pędami, łodygami, liśćmi i kwiatami. Stosuje się go zazwyczaj w formie nalewki.

Męczennica (łac. Passiflora) to zioło lecznicze z Ameryki Południowej i Środkowej, przy czym kilka odmian występuje również w Australii. Ziołowy środek uspokajający oferowany jest np. w postaci soku — ekstraktu z rośliny. Passiflorę podaje się jednak także jako herbatkę.