Zaburzenia snu i sposoby terapii

Opublikowano Autor: Redakcja
zaburzenia snu problemy ze snem, jak pomoże lekarz

Zaburzenia snu to jedno z zagrożeń cywilizacyjnych. W poniższym artykule poruszymy następujące zagadnienia dotyczące bezsenności:

  • Czym są zaburzenia snu?
  • Bezsenność i inne zaburzenia snu. Spektrum, przyczyny, symptomy
  • Okresowe ruchy kończyn podczas snu i zespół niespokojnych nóg
  • Zespół bezdechu sennego
  • Hipersomnie i inne zaburzenia snu
  • Zaburzenia snu u osób starszych
  • Jak pomoże nam lekarz? Diagnoza problemów ze snem
  • Dzienniczek snu i dalsze badania specjalistyczne
  • Środki nasenne wydawane na receptę. Rodzaje
  • Niepożądane skutki uboczne, odstawianie i interakcje
  • Zasady dotyczące spokojnego snu

Czym są zaburzenia snu?

Sen i odpoczynek, obok jedzenia, picia i wypróżniania się to podstawowe popędy i potrzeby biologiczne człowieka, bez których zaspokojenia egzystencja na dłużą metę nie jest możliwa.

Zaburzenia snu to odchylenia od normalnej jakości snu, czasu trwania snu lub rytmu snu, które utrzymują się przez dłuższy czas i prowadzą do zauważalnego upośledzenia funkcjonowania.

Najczęstszym choć tylko jednym z wielu zaburzeń snu jest bezsenność. Bezsenność to trudności z zasypianiem i utrzymaniem snu. To także stan, w którym sen jest odczuwany jako niezbyt spokojny i nie dający odpoczynku. U osób starszych występuje zwłaszcza tzw. płytki sen z częstymi, krótkimi okresami czuwania.

Prawie każdy człowiek miewa w życiu krótkotrwałe, kilkudniowe problemy ze snem, wywołane stresem lub np. przeziębieniem. W większości przypadków te zaburzenia są nieszkodliwe. Inaczej jest z długotrwałymi zaburzeniami snu. Według badań, ok. 12% populacji w Europie cierpi na chroniczne, tj. trwające więcej niż kilka tygodni, zaburzenia snu.

Deprywacja snu pogarsza wydajność fizyczną, psychiczną i intelektualną, prowadząc nieraz do ciężkich powikłań. Obniżenie percepcji na skutek przewlekłego niedostatku snu może także prowadzić do nadmiernego zmęczenia i dalej wypadków w pracy, czy samochodowych.

Bezsenność i inne zaburzenia snu. Spektrum, przyczyny, symptomy

Istnieje szerokie spektrum zaburzeń snu, na przykład problemy z zasypianiem i utrzymaniem snu (bezsenność), różne rodzaje senności w ciągu dnia (hipersomnia). Zaburzenia ruchowe związane ze snem (takie jak zespół niespokojnych nóg) oraz zaburzenia oddychania związane ze snem (np. zespół bezdechu sennego).

Wśród przyczyn wyróżnia się chroniczny stres, a zwłaszcza stres emocjonalny, niekorzystne warunki i środowisko snu (np. zbyt duży hałas). Współwystępujące choroby psychiczne, choroby układu krążenia i zaburzenia rytmu pracy serca, choroby układu oddechowego i zaburzenia pracy płuc. Ponadto powodem mogą być choroby nerek i zapalenie prostaty, nadczynność tarczycy i inne problemy hormonalne. Na przykład związane z menopauzą, choroby nowotworowe, fibromialgia, migreny, bóle reumatyczne, padaczka lub depresja, schizofrenia i stany lękowe.

Przyjmowane leki i używki to także częsty powód. Leki mogą czasami powodować zaburzenia snu jako efekt uboczny. Są to przykładowo antybiotyki, antydepresanty (np. inhibitory MAO, SSRI), leki na wysokie ciśnienie krwi, astmę, alergię, demencję, oraz leki, które pacjenci z nowotworami otrzymują jako część chemioterapii (cytostatyki). W końcu również niewłaściwie dobrane i stosowane leki na bezsenność mogą w efekcie zaburzać sen.

Z kolei do środków psychoaktywnych zaburzających sen należą m. in. kofeina, nikotyna, konopie indyjskie, heroina, kokaina i ekstasy .

Innymi przyczynami zaburzeń snu, natury cywilizacyjnej, jest tzw. jet lag (dynamiczne zmiany stref klimatycznych i czasowych) oraz praca w trybie trzyzmianowym, z rotacją zmian.

Symptomami towarzyszącymi zaburzeniu snu bywają bóle głowy, problemy z pamięcią, niewłaściwy metabolizm, zgrzytanie zębami, zaburzenia ruchów kończyn, zaburzenia oddychania.

Okresowe ruchy kończyn podczas snu i zespół niespokojnych nóg

Zaburzeniem charakterystycznym zwłaszcza dla osób w podeszłym wieku, są okresowe ruchy kończyn (głównie nóg) podczas snu (PLMS – periodic limb movements in sleep). Mniej więcej 30 procent osób starszych boryka się z tym problemem.

Z kolei w tzw. zespole niespokojnych nóg występują podczas snu nieprzyjemne odczucia w nogach. Zaburzenie to dotyka około 10 procent starszych osób.

Przyczyny zespołu niespokojnych nóg i okresowych ruchów kończyn podczas snu nie są jeszcze dokładnie poznane przez naukowców. Neuroprzekaźnik dopamina wydaje się odgrywać kluczową rolę w obu zaburzeniach.

Fakt, że oba zaburzenia występują częściej w starszym wieku, może być związany z tym, że w starszym wieku zmniejsza się ilość substancji przekaźnikowej – dopaminy oraz receptorów (miejsc dokowania) dla dopaminy w mózgu.


Konsultacje z lekarzem online z możliwością wystawienia e recepty


Zespół bezdechu sennego

Około 40 procent osób starszych cierpi na zespół bezdechu sennego. Oprócz chrapania, zaburzenie to powoduje również przerwy w oddychaniu podczas snu, które prowadzą do zmęczenia i zaburzeń funkcji poznawczych w ciągu dnia.

Zespół bezdechu sennego może mieć różne przyczyny organiczne. Najczęstszą z nich jest tzw. obturacyjny bezdech senny. W tym przypadku podczas snu mięśnie oddechowe rozluźniają się zbyt mocno, tak że do płuc nie dociera tlen lub dociera w niewystarczających ilościach. W rzadszej postaci bezdechu sennego przerwy w oddychaniu są wywoływane przez uszkodzenie centralnego układu nerwowego, co może mieć miejsce np. przy chorobach układu krążenia.

Hipersomnie i inne zaburzenia snu

Naukowcy rozróżniają aż 80 różnych zaburzeń snu. Oprócz omówionych powyżej na uwagę zasługują jeszcze te z grupy Hipersomni pochodzenia ośrodkowego.

W tych zaburzeniach snu osoba dotknięta chorobą cierpi przede wszystkim na nadmierną senność w ciągu dnia, chociaż ilość snu w nocy nie jest zmniejszona i nie ma zaburzeń rytmu okołodobowego (tzn. zaburzeń indywidualnego rytmu dzień-noc).

Hipersomnie obejmują na przykład senność w ciągu dnia, spowodowaną urazowym uszkodzeniem mózgu, przyjmowaniem leków lub nadużywaniem substancji psychoaktywnych.

Parasomnie to natomiast epizodyczne przerwy w śnie spowodowane niezwykłymi zjawiskami fizycznymi lub zachowaniami, takimi jak lunatykowanie, koszmary nocne, nocne jęki, zaburzenia odżywiania związane ze snem lub powtarzające się, nieświadome opróżnianie pęcherza moczowego podczas snu.

Zaburzenia snu u osób starszych

Częstość występowania zaburzeń snu wzrasta wraz z wiekiem. Około połowa wszystkich osób powyżej 65 roku życia cierpi na zaburzenia snu, zwłaszcza bezsenność. Wynika to z faktu, że wraz z wiekiem sen nie jest już tak głęboki i częściej występują krótkie okresy czuwania.

Inną cechą charakterystyczną dla starszego wieku jest to, że znacznie więcej osób przyjmuje leki nasenne (hipnotyzujące) na receptę. Wśród osób w wieku 20-30 lat, które cierpią na zaburzenia snu, odsetek ten wynosi około 10 procent, natomiast wśród osób powyżej 70 roku życia – około jednej trzeciej.

Leczenie bezsenności u osób starszych jest podobne jak u osób młodszych. Oprócz farmakologii, główne metody to terapia poznawczo-behawioralna i środki higieny snu (np. utrzymywanie regularnych godzin snu, tworzenie przyjemnego środowiska do spania, unikanie alkoholu wieczorem). Ponadto często stosowane są metody relaksacyjne.

Konsultacja zaburzeń snu u lekarza. Diagnoza problemów ze snem

Lekarz najpierw szczegółowo wypyta pacjenta o jego zaburzenia snu, styl życia, ewentualne wcześniejsze choroby i przyjmowane leki. W ten sposób może on zebrać wywiad medyczny i często uzyskać wstępne wskazówki dotyczące przyczyny dolegliwości.

Szczególnie w starszym wieku ważne jest, aby odnotować ewentualne choroby fizyczne, które mogą wywołać zaburzenia snu lub są spowodowane zaburzeniami snu. Na przykład, niewydolność nerek lub zaburzenia czynności tarczycy mogą powodować objawy zespołu niespokojnych nóg. Z drugiej strony, bezdech senny może powodować wzrost ciśnienia krwi i zaburzenia rytmu serca.

Wreszcie, należy również sprawdzić, czy nie występują choroby psychiczne, które mogłyby tłumaczyć problemy ze snem. Na przykład, zaburzenia snu często występują w kontekście depresji lub demencji.

Ważną informacją dla diagnozy jest np: rodzaj zaburzeń snu (np. bezsenność z trudnościami w zasypianiu i/lub utrzymaniu snu, hipersomnia z nadmierną tendencją do zasypiania lub napadami snu w ciągu dnia); czas trwania, przebieg i rytm zaburzeń snu (rytm snu i czuwania); zachowania związane ze snem i okoliczności życiowe, które wpływają na sen (rutyna i nawyki związane z zasypianiem, np. czytanie, picie mleka etc.). Lekarz bada też wpływy środowiskowe (np. hałas, temperatura w sypialni).

Lekarz ustala też objawy w okresie zasypiania i snu. Symptomami takimi mogą być tzw. gonitwa myśli, zamartwianie się, zaburzenia oddychania, niespokojne nogi, koszmary senne etc.

Dzienniczek snu i dalsze badania specjalistyczne

Użytecznym narzędziem jest dzienniczek snu, w którym pacjent zapisuje pory snu, czas jego trwania oraz samopoczucie w ciągu dnia przez okres od jednego do dwóch tygodni.

Aby dotrzeć do sedna zaburzeń snu, lekarz może również przeprowadzić różne badania, w tym dokładne badanie fizykalne, badania laboratoryjne (np. pomiar stężenia hormonów tarczycy we krwi, jeśli podejrzewa się nadczynność tarczycy jako przyczynę zaburzeń snu), i inne badania specjalistyczne.

W celu wykrycia fizycznych nieprawidłowości podczas snu, takich jak przerwy w oddychaniu lub okresowe ruchy kończyn, podczas diagnozy przeprowadzane jest również badanie w laboratorium snu (polisomnografia). Polega to na rejestrowaniu różnych pomiarów fizycznych za pomocą elektrod.

W laboratorium snu

Pomiar procesu snu w laboratorium snu jest najbardziej złożoną procedurą diagnozowania zaburzeń snu. Przeprowadza się go tylko wtedy, gdy zaburzeń snu nie można jednoznacznie określić i ocenić za pomocą innych środków diagnostycznych (takich jak wywiad, protokół snu, badanie fizykalne).

Badanie w laboratorium snu odbywa się w nocy, co oznacza, że pacjent spędza noc w oddzielnej sypialni w laboratorium. Podczas gdy lekarze zajmujący się snem mogą monitorować jego sen. Rejestrowane są sygnały fizjologiczne pacjenta, które mogą być wykorzystane do ilościowej oceny snu. Z jego różnymi fazami snu lekkiego i głębokiego, zaburzeń snu oraz chorób związanych ze snem.

W ramach tej tak zwanej polisomnografii (PSG) za pomocą elektrod lub czujników mierzone i rejestrowane są następujące funkcje fizjologiczne: fale mózgowe (elektroencefalografia, EEG), ruchy gałek ocznych (elektrookulografia, EOG), aktywność mięśniowa (elektromiografia, EMG), aktywność serca (elektrokardiografia, EKG). Do tego bada się oddech, przepływ tlenu i inne parametry.

Czasami sen pacjenta jest również nagrywany na wideo. W ten sposób wszelkie anomalie behawioralne podczas snu mogą być później uwzględnione przy ocenie danych.

Środki nasenne wydawane na receptę. Rodzaje

Jeśli pacjent ma problemy z zasypianiem, przepisywane są leki szybko, ale krótko działające. Leki nasenne o średniej długości działaniu są stosowane w przypadku wczesnych przebudzeń. Jeśli pożądany jest efekt uspokajający również w ciągu dnia, przepisuje się długo działające leki nasenne.

Leki nasenne dzielą się na leki, które mogą być przepisane tylko przez lekarza (tylko na receptę) i leki, które są dostępne bez recepty w aptekach. W przypadku leków nasennych wydawanych na receptę, ryzyko uzależnienia i rozwoju tolerancji jest znacznie większe niż w przypadku leków dostępnych bez recepty.

Na rynku dostępnych jest wiele tzw. benzodiazepin o różnym czasie działania. Po zażyciu benzodiazepiny reakcja na bodźce zewnętrzne, takie jak hałas czy światło, jest zmniejszona. Mają one działanie przeciwlękowe, rozluźniające mięśnie, ułatwiają zasypianie i przesypianie nocy. Krótko działające benzodiazepiny są przepisywane na problemy z zasypianiem, długo działające na problemy z utrzymaniem snu.

Inna grupa to agoniści receptora melatoniny. Melatonina jest produktem rozpadu tzw. hormonu szczęścia – serotoniny. Melatonina jest uwalniana w mózgu, gdy tylko robi się ciemno i pojawia się senność.

Wodzian chloralu i klometiazol są rezerwowymi lekami nasennymi stosowanymi w przypadku nietolerancji na benzodiazepiny. Ich stosowanie powinno być ograniczone do 1 do 2 tygodni.

Z kolei barbiturany są obecnie stosowane tylko jako środki znieczulające lub w przypadku epilepsji, choć były także wykorzystywane w przeszłości nasennie.

Niepożądane skutki uboczne, odstawianie i interakcje

Leki nasenne na receptę powinny być stosowane w przypadku zaburzeń snu tylko wtedy, gdy inne środki okazały się nieskuteczne. Leki nasenne ułatwiają zasypianie i umożliwiają przespanie całej nocy, mają jednak wiele negatywnych skutków. Należy je jednak stosować krótkotrwale, tj. przez okres rzędu kilku tygodni.

Wiele leków nasennych prowadzi do zmniejszenia lub skrócenia snu REM. Podczas snu REM mózg przetwarza wszystkie informacje z całego dnia. Następują procesy uczenia się. Wiele leków nasennych zmniejsza napięcie i kontrolę mięśni. Ten efekt i zmniejszona zdolność koncentracji może trwać także w ciągu dnia. Wśród powszechnych skutków ubocznych leków nasennych wyróżnia się: otępienie, zmęczenie, zawroty głowy, utratę apetytu, napady złości, zaburzenia widzenia.

Należy pamiętać, że wiele leków z czasem traci swoją skuteczność i może prowadzić do efektów przyzwyczajenia, a nawet uzależnienia. Zaprzestanie ich stosowania może tymczasowo spowodować ponowne nasilenie zaburzeń snu. Nagłe zaprzestanie stosowania benzodiazepiny może prowadzić do wystąpienia objawów odstawiennych. Alternatywnie, często przepisywane są substancje podobne do benzodiazepin (np. zopiclone, zolpidem). Mogą one jednak mieć podobne działania niepożądane jak benzodiazepiny.

Może też dojść do interakcji z innymi lekami psychotropowymi, jak również z innymi lekami o działaniu ośrodkowym. W trakcie przyjmowania leków nasennych nasila się zwłaszcza działanie leków przeciwhistaminowych H1 i leków na ciśnienie krwi. Również morfiny i alkoholu.

Problem uzależnienia

W przypadku przyjmowania leków nasennych na receptę może rozwinąć się uzależnienie lub tolerancja. Konieczne jest zatem stopniowe odstawianie leków nasennych.

Szczególnie osoby starsze często przyjmują te leki przez miesiące, a nawet lata. Niebezpieczeństwo powstania uzależnienia jest pryz tym poważne. Leki na bazie benzodiazepiny mogą prowadzić do uzależnienia.

Inne leki stosowane w leczeniu bezsenności, które nie prowadzą do uzależnienia, to uspokajające leki przeciwdepresyjne i neuroleptyki w małych dawkach. Nieuzależniające są produkty naturalne (dostępne bez recepty), takie jak waleriana, czy melisa.

Środki nasenne wydawane bez recepty i metody domowe

Na rynku dostępne są liczne ziołowe leki nasenne: waleriana, melisa, chmiel, męczennica (passiflora), dziurawiec i wiele innych.

Mogą pomóc w nerwowych problemach z zasypianiem i przespaniem nocy. Jednak ich działanie ujawnia się dopiero po 1 do 2 tygodniach.

Pachnąca eterycznym olejkiem lawendowym sypialnia może skutecznie utulić nas do snu. Do tego zastosować można inne domowe sposoby, jak gorące kąpiele, czy ciepłe mleko.

Co jeszcze możesz zrobić sam? Zasady dotyczące spokojnego snu

Niezależnie od możliwości współczesnej farmakologii, specjaliści zalecają dbanie o higienę snu poprzez przestrzeganie regularnych pór snu. Właściwe dostawanie temperatury i cyrkulacji powietrza w pomieszczeniach, czy unikanie alkoholu, kofeiny i innych stymulantów psychoaktywnych.

Pomagają także techniki relaksacyjne jak joga, czy medytacja, oraz zioła i kąpiele relaksacyjne. Uprawianie sportu i spacery, przestrzeganie prawidłowej zbilansowanej diety i unikanie przejadania się wieczorami to też istotne przesłanki do lepszego snu. Dobrze też zrezygnować z elektroniki i zastąpić wieczorny przegląd portali społecznościowych, lekturą papierowej książki.

Dwie trzecie wszystkich zaburzeń snu można poprawić poprzez skorygowanie stylu życia i zastosowanie środków naturalnych oraz terapii relaksacyjnej.

Oczywiście w sytuacji, gdy domowe próby poprawy jakości snu nie przyniosą rezultatów, odpowiednim adresem jest lekarz rodzinny.