Nadczynność tarczycy. Przyczyny, objawy, leczenie

Opublikowano Autor: Redakcja
Nadczynność tarczycy, przyczyny

Nadczynność tarczycy, z czym wiąże się ta choroba, jakie są jej objawy i jak się ją leczy. Z artykułu dowiesz się:

  • Tarczyca. Co to jest?
  • Jakie są objawy nadczynności tarczycy?
  • Choroba Gravesa-Besedowa i inne choroby towarzyszące nadczynności tarczycy
  • Jak przebiega leczenie farmakologiczne?
  • Terapia radiojodem. Co to jest?
  • Chirurgia jako opcja w chorobie nadczynności tarczycy
  • Czy dieta ma znaczenie dla chorych na nadczynność tarczycy?
  • Uwaga na jod
  • Przyczyny i czynniki ryzyka
  • Nadczynność tarczycy o podłożu immunologicznym
  • Rzadkie przyczyny nadczynności tarczycy
  • Nadczynność tarczycy i ciąża
  • Badania oraz diagnostyka obrazowa i laboratoryjna
  • Scyntygrafia. Co to jest?
  • Stopień nadczynności tarczycy. Nadczynność jawna i utajona
  • Przebieg i rokowanie nadczynności

Tarczyca. Co to jest?

Tarczyca to jeden z kilku gruczołów dokrewnych, odpowiedzialny za produkcję hormonów krytycznych z punktu widzenia rozwoju człowieka. Tarczyca jest ściśle powiązana z takimi gruczołami jak przysadka mózgowa i podwzgórze. Zdrowa tarczyca odgrywa kluczową rolę w szeroko rozumianych fizycznych i psychicznych procesach towarzyszących rozwojowi człowieka, w tym w dojrzewaniu płciowym.

W nadczynności tarczycy gruczoł tarczowy produkuje nadmierne ilości hormonów: tyroksyny (T4) i trójjodotyroniny (T3). Objawia się to m.in. niepokojem i nerwowością, utratą wagi i szybkim biciem serca. Nadczynność tarczycy dotyka głównie kobiet i osób starszych. W skrócie mechanizm choroby polega na tym, że tarczyca produkuje zbyt wiele hormonów. W efekcie procesy metaboliczne w organizmie ulegają przyspieszeniu.

Potrzebujesz recepty, a Twoja przychodnia jest zamknięta?

Na stronie ReceptaULekarza.pl zamówisz szybką konsultację z opcją wystawienia e recepty. Wszystko online — szybko załatwisz przez komputer czy swój telefon.

Jakie są objawy nadczynności tarczycy?

Do najczęściej występujących objawów należą: niepokój, nerwowość, wahania nastroju, drażliwość i utrata wagi mimo prawidłowego odżywiania. Do grupy częstych objawów zaliczamy także palpitacje i kołatanie serca (tachykardia), zwiększoną potliwość oraz lepką, ciepłą i wilgotną skórę. Ponadto chorzy skarżą się na zwiększone pragnienie i nadwrażliwość na ciepło. Wizualną manifestacją nadczynności tarczycy jest powiększenie tarczycy (tzw. wole) i wystające gałki oczne. Fizyczne powiększenie tarczycy (tzw. wole) występuje aż u ok. 80 procent pacjentów.

Do tego dochodzą inne problemy z oczami, diagnozowane zwłaszcza w przypadku choroby towarzyszącej o nazwie Gravesa-Basedowa. Obserwuje się ponadto zaburzenia snu i podwyższone ciśnienie krwi. Może wystąpić biegunka i wymioty, wypadanie włosów, osłabienie i ból mięśni, ospałość. U kobiet objawem jest zaburzone miesiączkowanie.

Choroba Gravesa-Besedowa i inne choroby towarzyszące nadczynności tarczycy

Nadczynność tarczycy jest bardzo często spowodowana nieprawidłowym funkcjonowaniem układu odpornościowego. Ta autoimmunologiczna nadczynność tarczycy nazywana jest chorobą Gravesa-Basedowa. Trzy objawy: wytrzeszcz gałek ocznych, kołatanie serca i wole są typowe dla choroby Gravesa-Basedowa. Częstymi objawami są także: uczucie ucisku za oczami i/lub uczucie ciała obcego w oku, zwiększone łzawienie, zaburzenia widzenia (podwójne widzenie), czy światłowstręt.

To, jak bardzo wyłupiaste są gałki oczne, nie mówi jednak nic o stopniu nadczynności tarczycy. Niektórzy ludzie mają bardzo wydatne oczy, mimo że mają tylko łagodną nadczynność tarczycy, i odwrotnie.

Nadczynność tarczycy w podeszłym wieku często objawia się inaczej niż w młodszych latach. Wiele z typowych objawów może nie występować, a istniejące objawy są zwykle mniej wyraźne. Na przykład, niektórzy starsi pacjenci mają tylko szybki, nieregularny puls lub po prostu tracą na wadze. Zaburzenia rytmu serca są również czasami jedynymi objawami nadczynności tarczycy w tej grupie wiekowej.

Nadczynność tarczycy ma wpływ na cukrzycę. Nadczynność tarczycy znacznie przyspiesza bowiem przemianę materii. W efekcie pacjenci potrzebują więcej insuliny niż normalnie.

Jak przebiega leczenie farmakologiczne?

Nadczynność tarczycy jest poważnym schorzeniem. Powinna być leczona przez specjalistę, np. internistę lub endokrynologa. W ramach leczenia aplikuje się leki obniżające ilość hormonów tarczycy (leki tyreostatyczne). Stosuje się ponadto terapię radiojodem oraz chirurgię.

W leczeniu nadczynności tarczycy za pomocą leków, pacjentom podaje się „blokery tarczycy”, czyli tzw. leki tyreostatyczne. Redukują one ilość hormonów tarczycy we krwi. Różne leki tyreostatyczne osiągają ten cel w różny sposób. Obecnie w terapii nadczynności tarczycy najczęściej stosuje się tzw. tionamidy, takie jak karbimazol czy tiamazol. Te tyreostatyki bezpośrednio hamują powstawanie hormonów tarczycy.

Podczas leczenia takimi lekami lekarz regularnie kontroluje poziom hormonów tarczycy we krwi pacjenta. Podwyższony poziom hormonów zwykle ustępuje po kilku tygodniach. Następnie objawy nadczynności tarczycy powoli ustępują. Jeśli nie, zwykle rozważana jest inna terapia (radiojodoterapia, operacja).

Jeśli nadczynność tarczycy jest skorelowana z chorobą Gravesa-Basedowa, leki tyreostatyczne muszą być przyjmowane przez co najmniej rok. U około połowy pacjentów po takiej terapii tarczyca znów pracuje normalnie, a po odstawieniu leku objawy nadczynności tarczycy nie powracają. Jednak u pozostałych 50 procent pacjentów tak się nie dzieje. Podawanie leków tyreostatycznych przez dłuższy czas nie ma jednak sensu. Ponadto, nie jest to wskazane z powodu skutków ubocznych. Zamiast tego lekarze zalecają tym pacjentom terapię radiojodem lub operację.

Terapia radiojodem. Co to jest?

W tej terapii nadczynności tarczycy, pacjent otrzymuje radioaktywny jod. Jest on wstrzykiwany do żyły (wlewy) lub połykany w postaci kapsułki. Radioaktywny jod jest magazynowany (tak jak normalny jod) w tarczycy. Podczas rozpadu radioaktywnego jodu powstają tzw. promienie beta. Niszczą one komórki tarczycy. W ten sposób zmniejsza się produkcja hormonów, a metabolizm tarczycy stopniowo się normalizuje.

Ze względu na narażenie na promieniowanie związane z terapią radiojodem, pacjenci powinni tymczasowo nie mieć bliskiego kontaktu z innymi ludźmi. Zazwyczaj jednak wystarczy kilka dni, aby dawka promieniowania ponownie opuściła organizm. W niektórych krajach terapia radiojodem jest przeprowadzana jako leczenie szpitalne, aby zachować bezpieczeństwo (w innych ambulatoryjnie).

U wielu pacjentów w wyniku terapii radiojodem dochodzi do niedoczynności tarczycy. Jeśli leczenie zniszczy zbyt dużo aktywnej tkanki tarczycy, nie może być produkowana wystarczająca ilość hormonów. Niedobór ten można jednak stosunkowo łatwo wyrównać, przyjmując preparaty hormonalne (najczęściej L-tyroksynę).

Jeśli w wyniku leczenia nadczynności tarczycy pojawia się niedoczynność tarczycy i w rezultacie pacjent musi przyjmować hormony tarczycy, to należy regularnie kontrolować ich poziom we krwi u lekarza. Jest to stały sposób sprawdzania, czy leki są przyjmowane prawidłowo i czy poziom tarczycy mieści się w normie.

konsultacje lekarskie online
Masz problemy z tarczycą? Porozmawiaj z lekarzem podczas zdalnej konsultacji

Chirurgia jako opcja w chorobie nadczynności tarczycy

Chirurgia jest pewną opcją w przypadku nadczynności tarczycy, na przykład, jeśli inne terapie nie pomagają lub jeśli utworzyło się duże wole. Operację wykonuje się również, gdy istnieje podejrzenie, że nadczynność tarczycy jest wynikiem złośliwego nowotworu gruczołu tarczowego (raka tarczycy).

Przed zabiegiem gospodarka hormonalna tarczycy musi zostać unormowana za pomocą leków. W trakcie operacji tarczyca jest częściowo lub całkowicie usuwana pacjentowi w znieczuleniu ogólnym. Im więcej tkanki tarczycy trzeba wyciąć, tym mniej hormonu tarczycy może być później produkowane. Operacja może więc spowodować niedoczynność tarczycy (hipotyreozę). Następnie pacjenci muszą przyjmować tabletki hormonalne przez całe życie.

Czy dieta ma znaczenie dla chorych na nadczynność tarczycy?

Dieta odgrywa ważną rolę w nadczynności tarczycy. Ze względu na szybką przemianę materii, wielu pacjentów błyskawicznie traci na wadze. Ważne jest więc, aby spożywać odpowiednią ilość kalorii w posiłkach. Jednocześnie dieta powinna być zbilansowana i zróżnicowana. Jak tylko metabolizm się unormuje (np. dzięki lekarstwom), należy ponownie zmniejszyć ilość spożywanych kalorii.

Ogólnie rzecz biorąc, pacjenci z nadczynnością tarczycy powinni unikać kawy, coli i alkoholu. Napoje te jeszcze bardziej stymulują i tak już bardzo aktywny metabolizm.

Uwaga na jod

Należy uważać, aby nie dostarczyć organizmowi zbyt dużo jodu. Oznacza to, na przykład, że nie powinno się używać środków dezynfekujących zawierających jod.

Trzeba również zachować ostrożność podczas badań rentgenowskich i obrazowania metodą rezonansu magnetycznego (MRI). Czasami badanym podaje się wcześniej środki kontrastowe zawierające jod. Dlatego przed takim badaniem należy poinformować lekarza o swojej nadczynności tarczycy. Lekarz może wówczas podać dodatkowe leki, które zapobiegają wchłanianiu jodu przez tarczycę. Może on również użyć do badania nie jodowego środka kontrastowego.

Przyczyny i czynniki ryzyka

W nadczynności tarczycy, gruczoł tarczowy produkuje zbyt dużo dwóch hormonów tj. tyroksyny (T4) i trójjodotyroniny (T3). Hormony te wpływają na pracę serca i krążenie oraz odgrywają ważną rolę w metabolizmie energetycznym organizmu. Produkowane w nadmiarze przyspieszają metabolizm niczym katalizator.

Najczęstsze przyczyny produkcji nienaturalnie dużej ilości hormonów przez tarczycę to choroba Gravesa-Basedowa i autonomia tarczycy. Istnieją jednak również rzadsze przyczyny nadczynności tarczycy.

Nadczynność tarczycy o podłożu immunologicznym

Bardzo często nadczynność tarczycy jest spowodowana reakcją autoimmunologiczną organizmu. Lekarze mówią o reakcji autoimmunologicznej, gdy układ odpornościowy błędnie atakuje przeciwciałami własne tkanki organizmu. Przeciwciała te nazywane są autoprzeciwciałami.

W chorobie Gravesa-Basedowa układ odpornościowy tworzy autoprzeciwciała przeciwko tarczycy. Stymulują one komórki tego narządu do wytwarzania większej ilości hormonów tarczycy. W ten sposób rozwija się nadczynność tarczycy.

Nie wiadomo jeszcze, dlaczego układ odpornościowy osób dotkniętych chorobą atakuje tarczycę. Eksperci podejrzewają jednak, że rozwojowi choroby Gravesa-Basedowa sprzyjają predyspozycje genetyczne, stres psychologiczny i palenie papierosów.

Choroba ujawnia się zwykle między 30 a 50 rokiem życia. Kobiety są dotknięte chorobą znacznie częściej niż mężczyźni. Choroba może wystąpić również w dzieciństwie. Choroba Gravesa-Basedowa jest najczęstszą przyczyną nadczynności tarczycy u dzieci.

Autonomia tarczycy

U osób starszych nadczynność tarczycy jest zwykle spowodowana autonomią tego narządu. Oznacza to, że tarczyca częściowo lub w całości „decyduje” o samodzielnym zwiększeniu produkcji hormonów, bez dalszego podporządkowywania się mózgowi jako centralnemu organowi sterującemu. Lekarze mówią wtedy o autonomii tarczycy lub autonomii funkcjonalnej gruczołu tarczowego.

Rozróżnia się trzy formy autonomii tarczycy. W tzw. autonomii rozsianej autonomicznie funkcjonujące komórki są rozproszone w całym gruczole tarczowym. W tzw. jednoogniskowej autonomii, w tarczycy tworzy się pojedynczy węzeł autonomicznych komórek, określany kiedyś „autonomicznym gruczolakiem”. Z kolei w autonomii wieloogniskowej tarczyca ma kilka węzłów z autonomicznie funkcjonującymi komórkami.

Najczęstszą przyczyną autonomii tarczycy jest przewlekły niedobór jodu. Jeśli jest go zbyt mało, tarczyca nie produkuje wystarczającej ilości hormonów. Następnie stara się to zrekompensować poprzez większy wzrost. Może to prowadzić do powstania guzków tarczycy, które produkują hormony bez kontroli ze strony mózgu. Jeśli te guzki są wystarczająco duże, odnowione spożycie jodu w tarczycy prowadzi do niekontrolowanej produkcji hormonów. Może to również nastąpić dość nagle, np. gdy osoby dotknięte chorobą otrzymają nagle duże ilości jodu (np. w postaci zawierających jod środków kontrastowych do zdjęć rentgenowskich).

Rzadkie przyczyny nadczynności tarczycy

Rzadkie przyczyny nadczynności tarczycy obejmują zapalenie gruczołu tarczowego (thyroiditis) i niektóre formy raka tarczycy. U osób, które przyjmują zbyt dużo hormonów tarczycy w postaci leków (np. osoby z niedoczynnością tarczycy) może również wystąpić nadczynność tarczycy.

Niekiedy za nadczynnością stoi guz przysadki mózgowej. Ten obszar mózgu kontroluje funkcjonowanie tarczycy za pomocą własnego hormonu (tyreotropiny = TSH). Guz przysadki mózgowej może powodować zwiększoną produkcję TSH. To nadmiernie stymuluje produkcję hormonów w tarczycy – rozwija się nadczynność tarczycy.

Niekiedy nadczynność tarczycy jest również spowodowana zbyt dużą ilością jodu dostarczanego do organizmu. Może to nastąpić zarówno przez leki zawierające jod, jak i przez środki kontrastowe zawierające jod. Ludzie, którzy spożywają duże ilości pokarmów bogatych w jod przez długi okres czasu mogą również rozwinąć nadczynność tarczycy.

Nadczynność tarczycy i ciąża

Hormon ciążowy hCG (gonadotropina kosmówkowa) jest podobny do hormonu TSH przysadki mózgowej. Podobnie jak TSH, stymuluje produkcję hormonów przez tarczycę. W wyniku tego u niektórych kobiet w ciąży rozwija się przejściowa, łagodna nadczynność tarczycy. Leczenie farmakologiczne (leki tyreostatyczne) nie jest zazwyczaj konieczne.

Jeśli jednak nadczynność tarczycy w ciąży trwa przez kilka tygodni i/lub jest wyraźna (z kołataniem serca, drżeniem itp.), prawdopodobnie kryje się za nią inna przyczyna. W większości przypadków jest to choroba Gravesa-Basedowa. Nadczynność tarczycy musi być wtedy leczona. W przeciwnym razie może to mieć poważne konsekwencje. Należą do nich przedwczesny poród, niska waga urodzeniowa, poronienie, czy poród martwego płodu.

Badania oraz diagnostyka obrazowa i laboratoryjna przy niedoczynności tarczycy

Pierwszym etapem jest wywiad chorobowy. Lekarz pyta na przykład o objawy, wcześniejsze choroby i nawyki żywieniowe (by np. stwierdzić niedobór jodu). Interesują go również ewentualne podatności genetyczne, a więc pyta o choroby tarczycy występujące w rodzinie. Lekarz zapyta również o przyjmowane ostatnio leki oraz o badanie z użyciem środka kontrastowego (RTG, MRI) w ostatnim czasie, gdyż badanie to może mieć wpływ na nagły wzrost produkcji hormonów przez tarczycę.

Następnym krokiem jest badanie fizykalne. Lekarz między innymi zbada palpacyjnie szyję. Pozwoli to sprawdzić, czy tarczyca jest powiększona i czy sprawia wrażenie guzkowatej. Lekarz może również zmierzyć obwód szyi.

W celu lepszej oceny tarczycy, lekarz może wykonać badanie USG szyi. Pozwala to na dokładniejszą ocenę położenia, kształtu, wielkości i struktury tarczycy. Jeśli podejrzewa się chorobę Gravesa-Basedowa, badane są również gałki oczne, czym jednak zajmują się wyspecjalizowani okuliści.

Badania laboratoryjne krwi dostarczają najwięcej konkretnych wskazówek na temat nadczynności tarczycy. Mierzy się w nich stężenie hormonów tarczycy T3 i T4 oraz TSH (hormon kontrolny przysadki mózgowej). W nadczynności tarczycy stężenia T3 i T4 są podwyższone, ale poziom TSH jest obniżony. Dalsze badania pomagają odkryć przyczynę tych zaburzeń hormonalnych. Jeśli podejrzewa się chorobę Gravesa-Basedowa, krew jest badana na obecność specjalnych przeciwciał przeciwko tarczycy.

Czasami lekarz pobiera małą próbkę tkanki z tarczycy za pomocą cienkiej, pustej w środku igły (nakłucie cienkoigłowe), by próbkę tę zbadać w laboratorium. W ten sposób można np. określić, czy zmiany w tkance są łagodne czy złośliwe. Zapalenie tarczycy może być również wykryte podczas analizy próbki tkanki.

Scyntygrafia. Co to jest?

Scyntygrafia tarczycy może być wykorzystana do bardziej szczegółowego badania funkcji tego narządu. W tym celu lekarz wstrzykuje pacjentowi substancję radioaktywną, która gromadzi się w tarczycy, zwłaszcza w jej aktywnych, produkujących hormony obszarach. Następnie specjalna kamera wykonuje zdjęcia tarczycy w celu uwidocznienia nagromadzenia substancji radioaktywnej w różnych obszarach tkanki.

Dzięki temu lekarz może odróżnić tzw. węzły „gorące” od „zimnych”. Te pierwsze to obszary, które są bardzo aktywne (tzn. produkują dużo hormonów tarczycy) i dlatego zgromadziły dużo substancji radioaktywnej. „Zimne” zaś to te, które zgromadziły mniej substancji radioaktywnej niż otaczające je tkanki. Obszary te są wyraźnie mniej aktywne metabolicznie niż zdrowa tkanka.

przedłużenie recepty na leki
Masz już dobrane leczenie nadczynności tarczycy, ale skończyły Ci się leki?

Stopień nadczynności tarczycy. Nadczynność jawna i utajona

Nadczynność tarczycy jest klasyfikowana w zależności od stopnia jej rozwoju. Utajona nadczynność tarczycy jest, w pewnym sensie, nadczynnością tarczycy we wczesnym stadium: hormony tarczycy (T3 i T4) mają tu nadal prawidłowe stężenie we krwi, podczas gdy poziom TSH jest obniżony. Jawna nadczynność tarczycy to trwała nadczynność tarczycy z mniej lub bardziej widocznymi objawami. Poziomy T3 i T4 we krwi są podwyższone, podczas gdy poziom TSH jest obniżony.

Znaczący nadmiar hormonów tarczycy jest toksyczny dla organizmu. Rozwija się tyreotoksykoza lub – w najgorszym przypadku – kryzys tyreotoksyczny. Objawy wahają się od wysokiej gorączki i przyspieszonego bicia serca, biegunki, wymiotów, osłabienia mięśni, pocenia się i zaburzeń świadomości aż po śpiączkę i niewydolność krążenia.

Ostre powikłania, zagrażające życiu, są bardzo rzadkie. Może do nich dojść na przykład wtedy, gdy nadczynność tarczycy nie jest leczona lub jest leczona w niewystarczającym stopniu. Inną możliwą przyczyną ostrych powikłań jest nadmierne spożycie jodu (np. przez środki kontrastowe i leki zawierające jod).

Przebieg i rokowanie nadczynności

Jeśli nadczynność tarczycy jest rozpoznana i leczona w porę, rokowania są dobre. U około połowy wszystkich pacjentów z chorobą Gravesa-Basedowa, choroba ustępuje samoistnie po zastosowaniu leczenia farmakologicznego. Choroba może jednak nawrócić nawet po zakończeniu terapii.

Z kolei autonomia tarczycy, która wywołuje nadczynność tarczycy, nie ustępuje samoistnie. Tkanka, która sama produkuje nadmiar hormonów, może się nawet z czasem powiększać. Leczenie jest zatem absolutnie konieczne. Ale wtedy osoby dotknięte chorobą mogą zazwyczaj prowadzić normalne życie.

Jeśli nadczynność tarczycy zostanie rozpoznana zbyt późno lub nie jest leczona, może dojść do rozwoju chorób wtórnych. Należą do nich niewydolność serca i osteoporoza.


Nadczynność tarczycy: najczęściej zadawane pytania i szybkie odpowiedzi lekarza

Czy nadczynność tarczycy można wyleczyć?

W zależności od przyczyny nadczynności tarczycy choroba jest możliwa do całkowitego wyleczenia, lub podlega stałemu leczeniu i kontroli pacjenta celem uzyskania remisji choroby, umożliwiającej pacjentowi normalne i prawidłowe funkcjonowanie.

Jak długo trwa leczenie nadczynności tarczycy?

Czas i sposób leczenia zawsze zależy od indywidualnego stanu pacjenta oraz przyczyny zaburzeń tarczycy.

Jak leczyć nadczynność tarczycy w ciąży?

Leczenie nadczynności tarczycy w ciąży zazwyczaj ma formę leczenia farmakologicznego, w zależności od etiologii choroby możliwe jest także leczenie chirurgiczne i wiele innych jednak wyżej wymienione formy są używane najczęściej.

Jakie leki na nadczynność tarczycy w ciąży?

Leczenie nadczynności tarczycy wymaga indywidualnej konsultacji lekarskiej i dobierane jest w oparciu o wyniki badań i stan zdrowia pacjentki.

Czy przy nadczynności tarczycy można zajść w ciążę?

Prawidłowa leczona nadczynność tarczycy nie uniemożliwia zajścia w ciąże, jednak może je utrudniać. Należy stale monitorować stan pacjentki i odpowiednio moderować jej stan za pomocą leków.

Co oznacza podwyższone TSH w ciąży?

Podwyższone TSH nie zawsze oznacza zaostrzenie chorób tarczycy, zawsze wymaga to pogłębienia diagnostyki laboratoryjnej przynajmniej o wolne hormony tarczycy fT3, fT4. Do tego warto wykonać badanie USG tarczycy i przytarczyc.

Czy w ciąży można brać leki na tarczycę?

Jak najbardziej można, a jeśli sytuacja tego wymaga, trzeba zażywać odpowiednie leki. Niezażywanie leków przy zaostrzeniu choroby grozi licznymi, krótko- i długoterminowymi powikłaniami.