Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu: dla kogo, kiedy i ile dawek?

Nie jest to szczepienie obowiązkowe dla całej populacji. W Polsce należy do szczepień zalecanych, a decyzja o jego wykonaniu powinna uwzględniać przede wszystkim częstotliwość przebywania na terenach, na których można zetknąć się z kleszczami, miejsce zamieszkania, rodzaj pracy oraz sposób spędzania wolnego czasu.

Kto powinien rozważyć szczepienie przeciw KZM?

Szczepienie kojarzy się przede wszystkim z leśnikami, rolnikami czy osobami zawodowo pracującymi na terenach zielonych. W praktyce grupa osób narażonych na kontakt z kleszczami jest znacznie szersza. Szczepienie warto szczególnie rozważyć, jeśli regularnie:

• spacerujesz po lasach, łąkach lub innych terenach zielonych,
• biegasz, jeździsz na rowerze lub uprawiasz trekking poza obszarami zabudowanymi,
• chodzisz na grzyby,
• pracujesz w lesie, rolnictwie lub innych zawodach związanych z przebywaniem w terenie,
• polujesz,
• wyprowadzasz psa w miejscach, gdzie często występują kleszcze,
• spędzasz dużo czasu na działce lub w ogrodzie,
• podróżujesz na obszary, na których KZM występuje częściej.

W aktualnych polskich zaleceniach szczepienie wymienia się między innymi w odniesieniu do osób przebywających na terenach nasilonego występowania choroby oraz osób często podejmujących aktywność na świeżym powietrzu. Nie oznacza to jednak, że każda osoba, która raz w roku wybiera się do parku, ma takie samo ryzyko. Przy podejmowaniu decyzji warto uwzględnić rzeczywistą ekspozycję.

Czy szczepienie przeciw KZM jest w Polsce obowiązkowe?

Szczepienie przeciw KZM należy w Polsce do szczepień zalecanych, a nie obowiązkowych. Oznacza to, że nie jest wykonywane obowiązkowo u każdego dziecka lub dorosłego w ramach powszechnego kalendarza szczepień. Jest natomiast rekomendowane osobom, u których ryzyko kontaktu z zakażonym kleszczem jest większe.

To ważne rozróżnienie. „Zalecane” nie oznacza, że szczepienie jest mało istotne. W przypadku KZM ma szczególne znaczenie, ponieważ nie istnieje swoisty lek przeciwwirusowy, który po rozwinięciu choroby usuwałby jej przyczynę.

Czytaj więcej o: kleszczowym zapaleniu mózgu – jakie objawy wymagają pilnej pomocy

Kiedy najlepiej rozpocząć szczepienie przeciw KZM?

Szczepienie najlepiej zaplanować z odpowiednim wyprzedzeniem przed okresem, w którym spodziewamy się częstszego kontaktu z kleszczami. Nie oznacza to jednak, że można rozpocząć je wyłącznie zimą. Jeżeli sezon aktywności kleszczy już trwa, nadal można rozpocząć szczepienie. W określonych sytuacjach stosuje się również przyspieszone schematy pozwalające szybciej uzyskać ochronę.

Najważniejsze jest to, aby nie traktować pierwszej dawki jako natychmiastowej pełnej ochrony. Odpowiedź immunologiczna rozwija się stopniowo i wzmacnia po kolejnych dawkach. Jeżeli więc planujesz wyjazd w góry, dłuższy pobyt na terenach leśnych albo sezon intensywnych aktywności na świeżym powietrzu, warto pomyśleć o szczepieniu wcześniej niż kilka dni przed wyjazdem.

Ile dawek szczepionki przeciw KZM trzeba przyjąć?

Podstawowy schemat szczepienia obejmuje trzy dawki.

Etap szczepienia	Orientacyjny termin
1. dawka	dzień rozpoczęcia szczepienia
2. dawka	zwykle 1–3 miesiące po pierwszej
3. dawka	zwykle 5–12 miesięcy po drugiej

Takie odstępy odpowiadają standardowemu schematowi podstawowemu. Dokładny harmonogram zależy jednak od konkretnej szczepionki i należy przestrzegać terminów właściwych dla zastosowanego preparatu. Nie należy samodzielnie skracać lub wydłużać odstępów tylko po to, aby „szybciej skończyć szczepienie”.

Za miesiąc wyjeżdżam w góry, czy można zaszczepić się szybciej?

W określonych sytuacjach dostępne są schematy przyspieszone. Mogą mieć zastosowanie, gdy do planowanej ekspozycji pozostało niewiele czasu. Nie ma jednak jednego przyspieszonego schematu właściwego dla wszystkich szczepionek. Poszczególne preparaty różnią się odstępami pomiędzy dawkami. W jednym z typowych wariantów druga dawka może zostać podana po 14 dniach od pierwszej, a nie dopiero po 1–3 miesiącach. Dostępne są także inne szybkie schematy zależne od konkretnego preparatu.

Dlatego przy krótkim czasie do wyjazdu warto ustalić harmonogram podczas kwalifikacji do szczepienia zamiast samodzielnie planować odstępy. Przyspieszony schemat nie oznacza również, że można pominąć późniejsze dawki potrzebne do ukończenia pełnego cyklu.

Po której dawce szczepionka zaczyna chronić przed KZM?

Odporność zaczyna rozwijać się już po pierwszej dawce, ale nie należy utożsamiać tego z pełną i długotrwałą ochroną. U większości osób po pierwszej dawce pojawia się odpowiedź immunologiczna. Kolejna dawka znacznie ją wzmacnia, natomiast pełny podstawowy schemat obejmuje trzy dawki. Po ukończeniu pełnego cyklu skuteczność ochrony jest bardzo wysoka.

Dlatego przy planowaniu szczepienia ważne jest rozróżnienie: pierwsza dawka uruchamia odpowiedź odpornościową, druga znacznie ją wzmacnia, a trzecia kończy podstawowy schemat i pomaga utrwalić ochronę. Nie należy więc zakładać, że osoba zaszczepiona dzień wcześniej jedną dawką może od razu zrezygnować z ochrony przed kleszczami.

Jak skuteczne jest szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu?

Szczepionki przeciw KZM należą do szczepień o wysokiej skuteczności. Po pełnym trzydawkowym schemacie podstawowym skuteczność oceniana na podstawie odpowiedzi immunologicznej i danych z rzeczywistego stosowania przekracza 95%. Nie oznacza to stuprocentowej ochrony. Żadna szczepionka nie daje takiej gwarancji.

Trzeba też pamiętać, przed czym szczepienie nie chroni. Szczepionka przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu nie zabezpiecza przed:

• ukąszeniem kleszcza,
• boreliozą,
• innymi zakażeniami przenoszonymi przez kleszcze.

Dlatego osoba zaszczepiona nadal powinna stosować repelenty, odpowiednią odzież i dokładnie oglądać skórę po powrocie z terenów zielonych.

Dawki przypominające: co ile lat trzeba odnawiać szczepienie przeciw KZM?

Przyjęcie trzech dawek podstawowych nie kończy szczepienia przeciw KZM na całe życie. Z czasem poziom ochrony może się obniżać, dlatego potrzebne są dawki przypominające. Pierwszą dawkę przypominającą podaje się zwykle 3 lata po zakończeniu podstawowego schematu szczepienia. Kolejne dawki są podawane w dłuższych odstępach. W aktualnych polskich zaleceniach przyjmuje się najczęściej odstęp 5 lat, natomiast u osób starszych może być on skrócony do 3 lat. Dokładny harmonogram zależy również od zastosowanej szczepionki i wieku pacjenta.

Z tego powodu warto zachować dokumentację szczepienia. Pozwala ona ustalić, jaki preparat został zastosowany, kiedy podano ostatnią dawkę i kiedy powinna przypadać kolejna.

Co zrobić, jeśli spóźniłem się z kolejną dawką szczepionki?

Przeoczenie terminu drugiej, trzeciej lub przypominającej dawki nie oznacza automatycznie, że cały cykl trzeba rozpoczynać od początku. Postępowanie zależy między innymi od tego, ile czasu upłynęło od poprzedniego szczepienia, która dawka została pominięta oraz jaki preparat był stosowany. W wielu sytuacjach możliwe jest kontynuowanie rozpoczętego schematu.

Nie warto jednak samodzielnie ustalać nowego harmonogramu. Podczas kwalifikacji do kolejnej dawki należy podać daty wcześniejszych szczepień. Jeśli są dostępne, warto zabrać ze sobą dokumenty potwierdzające ich wykonanie. Nie należy również zakładać, że po przekroczeniu terminu konieczne jest rutynowe oznaczanie przeciwciał. Takie badanie nie jest standardowym elementem kwalifikacji każdej osoby, która spóźniła się z kolejną dawką.

Czy dzieci można szczepić przeciw KZM?

Dostępne są szczepionki przeznaczone również dla dzieci. Szczepienie przeciw KZM można rozpocząć od ukończenia 1. roku życia przy zastosowaniu preparatu przeznaczonego dla odpowiedniej grupy wiekowej. Podobnie jak w przypadku dorosłych, decyzja powinna uwzględniać rzeczywiste ryzyko kontaktu z kleszczami.

Większe znaczenie może mieć szczepienie dziecka, które regularnie spędza czas w lesie, uczestniczy w wycieczkach i obozach, mieszka na obszarze zwiększonego ryzyka lub często przebywa z rodziną na terenach zielonych. Sam fakt, że dziecko bawi się na zewnątrz, nie pozwala jednak określić indywidualnego ryzyka. Znaczenie ma również miejsce zamieszkania i charakter aktywności.

Szczepienie dzieci przeciw KZM należy w Polsce do szczepień zalecanych, a nie obowiązkowych.

Jakie działania niepożądane mogą wystąpić po szczepieniu przeciw KZM?

Podobnie jak po innych szczepieniach, po podaniu szczepionki przeciw KZM mogą wystąpić działania niepożądane. Najczęściej są łagodne i przemijające. Do typowych reakcji należą przede wszystkim ból i tkliwość w miejscu wkłucia. Mogą wystąpić również zaczerwienienie lub niewielki obrzęk.

U części osób pojawiają się objawy ogólne, takie jak:

• zmęczenie,
• ból głowy,
• bóle mięśni,
• gorsze samopoczucie,
• nudności,
• podwyższona temperatura lub gorączka.

Rodzaj i częstość poszczególnych reakcji zależą między innymi od wieku oraz zastosowanego preparatu. Ciężkie reakcje po szczepieniu występują znacznie rzadziej. Jeżeli po szczepieniu pojawią się duszność, szybko narastający obrzęk twarzy lub gardła, utrata przytomności albo inne gwałtownie rozwijające się objawy sugerujące ciężką reakcję alergiczną, potrzebna jest natychmiastowa pomoc medyczna.

Kiedy szczepienie trzeba odroczyć lub wcześniej skonsultować z lekarzem?

Przed podaniem szczepionki pacjent przechodzi kwalifikację. Jej celem jest między innymi sprawdzenie, czy w danym momencie nie występują przeciwwskazania do szczepienia. Jednym z powodów do czasowego odroczenia może być ostra choroba przebiegająca z gorączką. Zwykła łagodna infekcja nie zawsze oznacza jednak konieczność zmiany terminu. Decyzję podejmuje osoba przeprowadzająca kwalifikację.

Szczególnej oceny wymaga również wcześniejsza ciężka reakcja alergiczna na poprzednią dawkę szczepionki lub jej składniki. Przed szczepieniem warto poinformować o chorobach przewlekłych, przyjmowanych lekach, wcześniejszych reakcjach poszczepiennych oraz aktualnym stanie zdrowia. Pozwala to właściwie przeprowadzić kwalifikację zamiast samodzielnie rezygnować ze szczepienia z powodu choroby przewlekłej czy przyjmowanych leków.

Znalazłem dzisiaj kleszcza w skórze. Czy szczepienie może jeszcze zapobiec KZM po tym ukąszeniu?

To bardzo ważne rozróżnienie. Szczepienie przeciw KZM jest metodą profilaktyki przedekspozycyjnej. Jego zadaniem jest przygotowanie układu odpornościowego na przyszły kontakt z wirusem. Jeżeli kleszcz ukąsił dzisiaj osobę, która wcześniej nie była zaszczepiona, rozpoczęcia szczepienia nie należy traktować jako sposobu na zatrzymanie zakażenia pochodzącego właśnie z tego ukąszenia.

Nie oznacza to, że po znalezieniu kleszcza nie warto już myśleć o szczepieniu. Jeżeli dana osoba jest regularnie narażona na kolejne ukąszenia, rozpoczęcie cyklu może zapewnić ochronę podczas przyszłych ekspozycji. Po świeżym ukąszeniu należy natomiast prawidłowo usunąć kleszcza i obserwować swój stan zdrowia.

Czytaj więcej: co robić po ukąszeniu kleszcza

Czy po ukąszeniu kleszcza można przyjąć antybiotyk, żeby zapobiec KZM?

Antybiotyk nie zapobiega kleszczowemu zapaleniu mózgu. KZM jest chorobą wirusową, dlatego antybiotyki nie działają na jej przyczynę. Kwestia stosowania antybiotyków może pojawić się w kontekście boreliozy, która jest zakażeniem bakteryjnym, ale jest to odrębna choroba wymagająca innego postępowania. Po znalezieniu kleszcza nie należy więc przyjmować antybiotyku „na wszelki wypadek” w celu ochrony przed KZM.

Czy osoba zaszczepiona nadal powinna chronić się przed kleszczami?

Szczepienie jest jednym z elementów profilaktyki, ale nie zastępuje ochrony przed samymi ukąszeniami. Podczas pobytu w miejscach występowania kleszczy nadal warto stosować odpowiednie repelenty i ubrania ograniczające dostęp do skóry. Po powrocie należy dokładnie obejrzeć ciało, zwracając uwagę również na mniej widoczne okolice.

Jeżeli kleszcz zdążył się wkłuć, należy go możliwie szybko i prawidłowo usunąć. Ma to znaczenie także u osoby w pełni zaszczepionej przeciw KZM, ponieważ kleszcze mogą przenosić również inne choroby. Szczepienie nie powinno więc prowadzić do rezygnacji z podstawowych środków ochrony.