Ukąszenie kleszcza. Co zrobić po usunięciu kleszcza i jakie objawy obserwować?

Po usunięciu kleszcza warto zapisać datę zdarzenia i obserwować miejsce wkłucia oraz swoje samopoczucie. Niewielkie zaczerwienienie bezpośrednio po wyjęciu pasożyta może być zwykłą reakcją miejscową. Większej uwagi wymaga zmiana, która pojawia się po pewnym czasie i stopniowo się powiększa, a także nowe objawy ogólne lub neurologiczne.

Co należy zrobić w pierwszej kolejności po usunięciu kleszcza ze skóry?

Jeśli kleszcz został wyjęty w całości, miejsce wkłucia należy oczyścić i zdezynfekować. Trzeba też dokładnie umyć ręce. Nie ma potrzeby wyciskania miejsca po kleszczu ani wykonywania dodatkowych zabiegów na skórze. Dobrym rozwiązaniem jest natomiast zanotowanie daty usunięcia pasożyta. Można również zrobić zdjęcie miejsca wkłucia. Jeśli w następnych dniach pojawi się zmiana skórna, fotografie wykonane w odstępach czasu ułatwią ocenę, czy się powiększa.

Warto również zastanowić się, kiedy mogło dojść do ukłucia. Nie zawsze można to ustalić. Jeśli jednak kleszcz został zauważony po konkretnym spacerze czy pobycie na działce, taka informacja może być później przydatna podczas konsultacji.

Jak prawidłowo usunąć kleszcza, jeśli nadal znajduje się w skórze?

Nie należy czekać, aż kleszcz sam odpadnie. Trzeba usunąć go możliwie szybko. Można wykorzystać cienką pęsetę albo przeznaczone do tego narzędzie dostępne w aptece. W przypadku pęsety kleszcza należy uchwycić jak najbliżej powierzchni skóry. Następnie trzeba wyciągnąć go zdecydowanym i kontrolowanym ruchem ku górze, starając się nie zgniatać jego odwłoka. Po usunięciu kleszcza należy zdezynfekować skórę i umyć ręce.

Nie powinno się:

• smarować przyczepionego kleszcza tłuszczem, kremem lub innymi substancjami,
• polewać go alkoholem,
• przypalać,
• zgniatać odwłoka podczas wyjmowania,
• próbować usuwać go paznokciami.

Takie działania nie ułatwiają bezpiecznego usunięcia pasożyta i mogą zwiększać ryzyko przedostania się jego wydzielin do miejsca wkłucia. Jeżeli samodzielne usunięcie kleszcza jest trudne, można skorzystać z pomocy personelu medycznego.

Co zrobić, jeśli fragment kleszcza pozostał w skórze?

Czasami po wyciągnięciu kleszcza w miejscu wkłucia pozostaje niewielki ciemny fragment. Nie należy agresywnie rozcinać skóry ani wielokrotnie nakłuwać jej igłą w celu wydobycia resztek. Jeżeli fragment znajduje się powierzchownie i da się go łatwo usunąć bez uszkadzania skóry, można podjąć taką próbę czystą pęsetą. Jeśli jest głęboko, nie daje się łatwo wyjąć albo miejsce staje się coraz bardziej bolesne, obrzęknięte lub pojawia się wydzielina, warto skonsultować się z lekarzem.

Jak długo obserwować miejsce po ukąszeniu kleszcza?

Skórę warto obserwować przez kolejne tygodnie. Borelioza nie musi dawać objawów bezpośrednio po usunięciu kleszcza. Niewielkie zaczerwienienie pojawiające się zaraz po wkłuciu może być zwykłym miejscowym odczynem. Sama czerwona plamka w miejscu, w którym znajdował się kleszcz, nie oznacza jeszcze rumienia wędrującego. Znaczenie ma przede wszystkim sposób, w jaki zmiana zachowuje się z upływem czasu.

Warto zwrócić uwagę na zaczerwienienie, które stopniowo się powiększa. Rumień wędrujący może pojawić się po kilku dniach lub tygodniach od zakażenia. Nie zawsze wygląda jak znany z ilustracji czerwony pierścień z jasnym środkiem. Może mieć również bardziej jednolity lub nieregularny wygląd. Właśnie dlatego przy podejrzanej zmianie przydatne mogą być zdjęcia wykonywane co pewien czas z podobnej odległości.

Zaczerwienienie po kleszczu czy rumień wędrujący? Co powinno wzbudzić podejrzenie boreliozy?

Bezpośrednio po usunięciu kleszcza w miejscu wkłucia może pojawić się niewielka reakcja zapalna. Zwykle pozostaje ograniczona do niewielkiego obszaru. Inaczej zachowuje się typowy rumień wędrujący. Charakterystyczną cechą jest powiększanie się zmiany. Może ona z czasem osiągać znaczne rozmiary. Nie musi boleć ani intensywnie swędzieć. Nie należy również kierować się wyłącznie obecnością przejaśnienia w środku. Rumień wędrujący może mieć różny wygląd.

Jeżeli pojawi się zmiana przypominająca rumień wędrujący, należy skonsultować ją z lekarzem. Typowy rumień jest rozpoznaniem klinicznym i nie trzeba czekać na wynik badania przeciwciał, aby lekarz mógł podjąć decyzję o leczeniu.

Czy po ukąszeniu kleszcza trzeba od razu zrobić badania na boreliozę?

Badanie krwi wykonane dzień, dwa czy kilka dni po ukąszeniu nie pozwala wiarygodnie odpowiedzieć na pytanie, czy doszło do świeżego zakażenia. Badania serologiczne wykrywają przeciwciała wytwarzane przez organizm, a ich pojawienie się wymaga czasu. Zbyt wczesne wykonanie badania może więc zakończyć się wynikiem ujemnym pomimo rozwijającego się zakażenia.

Nie zaleca się również rutynowego wykonywania badań serologicznych u osoby, która po prostu znalazła kleszcza, ale nie ma objawów wskazujących na boreliozę.

Jeżeli natomiast pojawią się objawy uzasadniające diagnostykę, lekarz dobiera badania do sytuacji klinicznej. W diagnostyce laboratoryjnej boreliozy stosuje się badania serologiczne wykonywane według odpowiedniego schematu. Nie należy samodzielnie dobierać przypadkowego zestawu testów.

Wyjątkiem od potrzeby potwierdzenia laboratoryjnego jest typowy rumień wędrujący. W takiej sytuacji rozpoznanie może zostać postawione na podstawie obrazu klinicznego.

Czy warto zbadać usuniętego kleszcza w laboratorium?

Dostępne są komercyjne badania pozwalające sprawdzić, czy usunięty kleszcz zawiera materiał genetyczny Borrelia. Wynik takiego badania nie pozwala jednak stwierdzić, czy człowiek został zakażony. Dodatni wynik oznacza, że patogen został wykryty u badanego kleszcza. Nie dowodzi, że doszło do jego przeniesienia na człowieka. Z tego powodu badanie usuniętego kleszcza w kierunku Borrelia nie jest zalecaną metodą rozpoznawania boreliozy i nie powinno stanowić podstawy do samodzielnego rozpoczęcia leczenia. Znacznie ważniejsze są objawy występujące u człowieka i właściwie dobrana diagnostyka medyczna.

Czy po każdym ukąszeniu kleszcza potrzebny jest antybiotyk?

Samo znalezienie i usunięcie kleszcza nie jest automatycznym wskazaniem do antybiotykoterapii. Nie należy więc rozpoczynać przyjmowania pozostałych w domu antybiotyków ani próbować zdobywać recepty wyłącznie „na wszelki wypadek”. Antybiotyki stosuje się w określonych wskazaniach medycznych. Decyzja zależy od konkretnej sytuacji pacjenta.

Szczególnie istotne jest rozpoznanie rumienia wędrującego. Jest on objawem boreliozy wymagającym odpowiedniego leczenia. Większość ukąszeń nie prowadzi do rozwoju boreliozy.

Jakie objawy po ukąszeniu kleszcza powinny skłonić do konsultacji z lekarzem?

Obserwacja po usunięciu kleszcza nie powinna ograniczać się wyłącznie do miejsca wkłucia. Znaczenie mają również nowe objawy pojawiające się w kolejnych dniach i tygodniach.

Konsultacji z lekarzem wymagają przede wszystkim:

• stopniowo powiększająca się zmiana skórna mogąca odpowiadać rumieniowi wędrującemu,
• gorączka i wyraźne pogorszenie samopoczucia po ekspozycji na kleszcze,
• silne lub nietypowe bóle głowy,
• sztywność karku,
• zaburzenia czucia lub inne nowe objawy neurologiczne,
• opadanie jednej strony twarzy,
• kołatanie serca, omdlenie lub inne niepokojące objawy ze strony układu krążenia.

Nie oznacza to, że każda gorączka czy ból głowy po spacerze są skutkiem ukąszenia kleszcza. Ważne jest jednak poinformowanie lekarza o wcześniejszej ekspozycji. W przypadku nasilonych objawów neurologicznych, utraty przytomności, zaburzeń świadomości lub innych gwałtownie rozwijających się poważnych dolegliwości potrzebna jest pilna pomoc medyczna.

Borelioza i KZM po ukąszeniu kleszcza – dlaczego postępowanie jest inne?

Borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu są dwiema różnymi chorobami. Boreliozę wywołują bakterie z rodzaju Borrelia. Dlatego potwierdzoną chorobę leczy się odpowiednio dobranymi antybiotykami. Kleszczowe zapalenie mózgu jest natomiast zakażeniem wirusowym. Antybiotyki nie zapobiegają KZM i nie leczą tej choroby. Przed KZM można chronić się poprzez szczepienie. Szczepienie ma charakter profilaktyczny i nie należy traktować go jako leczenia konkretnego ukąszenia, do którego już doszło.

Co warto zanotować po usunięciu kleszcza?

Nie trzeba prowadzić rozbudowanego dziennika. Kilka informacji może jednak okazać się przydatnych, jeśli później pojawią się objawy.

Warto zapisać:

• datę znalezienia i usunięcia kleszcza,
• miejsce wkłucia na ciele,
• prawdopodobne miejsce i okoliczności kontaktu z kleszczem,
• przybliżony czas pozostawania kleszcza w skórze, jeśli da się go rozsądnie oszacować,
• pojawiające się później zmiany skórne lub inne dolegliwości.

Można również wykonać zdjęcie miejsca wkłucia. Jeśli później powstanie zaczerwienienie, kolejne zdjęcia ułatwią porównanie jego wielkości.

Ukąszenie kleszcza – co robić przez kolejne dni i tygodnie?

Po znalezieniu kleszcza najważniejsze jest działanie według prostej kolejności: usuń kleszcza możliwie szybko → oczyść miejsce wkłucia → zapisz datę → obserwuj skórę i samopoczucie → reaguj na niepokojące objawy.

Nie ma potrzeby panikować ani wykonywać następnego dnia pakietu badań na boreliozę. Nie powinno się także przyjmować antybiotyku wyłącznie dlatego, że kleszcz znajdował się w skórze. Jeżeli w kolejnych dniach lub tygodniach pojawi się powiększająca się zmiana skórna albo inne niepokojące dolegliwości, należy przekazać lekarzowi informację o wcześniejszym ukąszeniu.

Warto również pamiętać o profilaktyce podczas kolejnych wyjść na tereny zielone. Odpowiednia odzież, repelenty oraz dokładne oglądanie skóry po powrocie pomagają ograniczyć ryzyko kolejnego ukąszenia. Dostępne jest także szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu.