Czy szczepionki są bezpieczne i skąd się wzięły?

Opublikowano Autor: Redakcja
Historia szczepionek, skąd się wzięły szczepionki, czy szczepionki są szkodliwe

Jeśli chcesz się dowiedzieć czy szczepionki są bezpieczne, przeczytaj poniższy tekst. W naszym artykule o historii szczepionek omówiliśmy następujące kwestie:

  • Jak działa szczepionka?
  • Kiedy wynaleziono szczepionki?
  • Eksplozja odkryć w Europie Zachodniej
  • Współczesne badania nad szczepionkami. Główne wyzwania
  • Dlaczego należy się szczepić?
  • Jaki jest skład szczepionek?
  • Jakie są metody aplikowania szczepionek?
  • Odpowiedź układu odpornościowego na szczepionki
  • Co to jest reakcja zapalna?
  • Jaka jest skuteczność szczepień?
  • Jakie są możliwe skutki uboczne?

Potrzebujesz recepty, a Twoja przychodnia jest zamknięta?

Na stronie ReceptaULekarza.pl zamówisz szybką konsultację z opcją wystawienia e recepty. Wszystko online — szybko załatwisz przez komputer czy swój telefon.

Jak działają szczepionka?

Od urodzenia organizm ludzki broni się codziennie przed tysiącami mikrobów znajdujących się w wodzie, powietrzu, żywności i na przedmiotach. Z czasem człowiek wykształcił system obronny zwany układem immunologicznym (odpornościowym), aby chronić się przed patogenami. Zadaniem tego układu jest wykrywanie intruzów, takich jak mikroby, które dostają się do organizmu i eliminowanie ich.

W związku z pandemią coronawirusa wiele osób zastanawia się dzisiaj, czym tak naprawdę są szczepionki, jaki jest mechanizm ich działania, i skąd właściwie się wzięły we współczesnej medycynie. Zasadniczo wszystkie dostępne dzisiaj w publicznej służbie zdrowia szczepionki są przydatne, ale nie wszystkie są obowiązkowe. W odpowiedzi na pytanie o to, czy warto szczepić siebie lub swoje dzieci, gdy nie jest to obowiązkowe, pomoże nam lekarz rodzinny.

Cała filozofia działania szczepionek zasadza się w wielkim skrócie na naukowo potwierdzonym fakcie, że każdy mikrob, który przenika do organizmu człowieka, aktywuje jego system obronny. W ciągu około tygodnia limfocyty B wytwarzają specyficzne przeciwciała, które zwalczają intruza. Organizm pamięta wszystkie choroby, z którymi już walczył. Gdy tylko wykryje rozpoznaną chorobę, układ odpornościowy natychmiast reaguje w odpowiedni sposób.

Szczepionka jest preparatem pochodzenia bakteryjnego, który zmusi organizm do wytworzenia przeciwciał w celu ochrony. Szczepionki mogą chronić przed chorobami pochodzenia bakteryjnego lub wirusowego, natomiast antybiotyki działają jedynie na bakterie (bakteriobójczo lub bakteriostatycznie), nie zaś na wirusy. Warto podkreślić, że żadne poprzednie szczepionki nie zostały opracowane tak szybko, jak te przeznaczone do zwalczania COVID.

Kiedy wynaleziono szczepionki?

Szczególnie zaraźliwą i zbierającą olbrzymie żniwo w Azji i Europie chorobą była w średniowieczu tzw. czarna ospa (dżuma), zaś w czasach nowożytnych we znaki ludzkości dawała się także cholera, w końcu w XX wieku miliony mieszkańców Europy zabiła tzw. grypa hiszpanka.

Epidemie dżumy, które wybuchały kilkakrotnie w Europie w XIV wieku potrafiły doprowadzić do ubytku ludności kontynentu na poziomie kilkudziesięciu procent. Nawet w XVIII wieku ospa zabijała średnio 400 tysięcy Europejczyków każdego roku. Należy podkreślić, że większość wirusów zabijających człowieka ma pochodzenie zwierzęce. Historycy medycyny przypuszczają, ż np. dżuma trafiła do Europu z Azji poprzez szczury i inne zwierzęta nią zainfekowane, które dostały się tutaj na pokładzie statków handlowych.

Część badaczy przypisuje wynalezienie pierwszych szczepionek medykom z Indii i Chin. To tam po raz pierwszy w średniowieczu miano celowo infekować ludzi małą dawką patogenu, aby uodpornić ich na poważniejszą (ostrzejszą) formę choroby. Prewencyjne szczepienie wirusem ospy pobranym od osoby, która nie była ciężko chora, zwane wariolizacją, zostało następnie rozpowszechnione na całym świecie.

Używanie igły jako podstawowego narzędzia szczepień jest wynalazkiem późniejszym. Początkowo sięgano do innych pomysłowych metod. Przykładowo w nowożytnej Szkocji przywiązywano dzieciom do nadgarstków pasmo zakażonej wełny, aby je zainfekować i następnie uodpornić.

Więcej informacji na temat działania szczepionki mRNA w atrakcyjnej formie wideo można znaleźć na serwisie YouTube:


przedłużenie recepty na leki
Wypełnij formularz, by szybko i wygodnie zamówić e receptę do realizacji w najbliższej aptece: https://receptaulekarza.pl/p/e-recepta-na-przedluzenie-lekow-ze-zdalna-konsultacja-lekarska/

Dlaczego należy się szczepić? Czy szczepionki są bezpieczne?

Choroby zwalczane drogą szczepień powodują cierpienie, powikłania i następstwa. Mogą one nawet spowodować śmierć. „Złapanie” pewnych chorób w naturalny sposób chroni nas przed nimi później, podobnie jak szczepionki. Jednak pozostawienie wszystkiego naturze niesie ze sobą zbyt wiele zagrożeń dla zdrowia. Przykładowo choroba meningokokowa, która powoduje zapalenie opon mózgowych, może wywołać trwałe uszkodzenie mózgu i śmierć w 10-15% przypadków zarażonych. Ospa wietrzna jest powszechną chorobą, która w większości przypadków jest nieszkodliwa. Może jednak prowadzić do powikłań, takich jak infekcje skóry, infekcje ucha i zapalenie płuc. Choroba zakaźna, taka jak odra, jest bardzo łatwo przenoszona z jednej osoby na drugą i może mieć poważny przebieg, a nawet prowadzić do śmierci u niektórych grup osób. Na przykład bardzo małe dzieci, osoby z osłabionym układem odpornościowym lub kobiety w ciąży są bardziej narażone na powikłania związane z odrą. Aby zapobiec rozprzestrzenianiu się odry w populacji, co najmniej 95% osób powinno być zaszczepionych.

Istnieje również pewne ryzyko związane ze szczepieniami, ale poważne zagrożenia związane ze szczepionkami są znacznie rzadsze niż te związane z chorobami. Na przykład, istnieje ryzyko zachorowania na zapalenie opon mózgowych po otrzymaniu szczepionki przeciwko odrze. Jednak ryzyko to nie wynosi nawet 1 na 1 milion. Ryzyko zachorowania na zapalenie opon mózgowych wzrasta do 1 na 1000, gdy osoba zachoruje na odrę.

Osoby zaszczepione przeciwko danej chorobie są mniej narażone na zachorowanie na nią. W rezultacie są mniej skłonne do przenoszenia jej na innych. Dlatego też pośrednio chronią one osoby, które nie zostały zaszczepione.

Wraz z pojawieniem się szczepionek, niektóre choroby zakaźne stały się rzadkie, a inne zupełnie zniknęły. Gdyby nie było więcej szczepień, choroby zakaźne szybko pojawiłyby się ponownie i rozprzestrzeniłyby się wśród ludności. Taka sytuacja miała miejsce w kilku krajach. Na przykład w 2015 r. w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie wystąpiły ogniska odry, ponieważ znacząca liczba osób nie została zaszczepiona.

Niektóre choroby, którym można zapobiegać poprzez szczepienia, są nadal obecne. Na przykład tężec będzie istniał zawsze, ponieważ jest wywoływany przez bakterię żyjącą w glebie.

Ponadto niektóre choroby, którym można zapobiegać poprzez szczepienia, są bardzo powszechne w wielu krajach. Ludzie, którzy podróżują, mogą je złapać i roznosić po powrocie do swoich rodzinnych miejsc, w których dana choroba np. już dawno nie występowała (i dlatego część populacji odstąpiła od szczepień).

Niektórzy ludzie nie mogą otrzymać szczepionek z takich powodów jak uczulenie na zawartość niektórych szczepionek, ich wiek, stan zdrowia, czy np. osłabiony układ odpornościowy.

Warto mieć na uwadze, że o ile antybiotyki nie chronią przed wirusami (a jedynie przed zapaleniami typu bakteryjnego), o tyle szczepionki występują w postaci antybakteryjnej i antywirusowej.

Sporo informacji na temat szczepionek w technologii mRNA można znaleźć w materiale Centrum Nauki Kopernik, zamieszczonym w serwisie YouTube. Zachęcamy do obejrzenia:


Jaki jest skład szczepionek? Co sprawia, że szczepionki są bezpieczne?

Szczepionki są wytwarzane z małych ilości mikrobów, które wywołują określone choroby. Mikroby te zostały poddane obróbce w celu wyeliminowania ich zdolności do przenoszenia chorób. Jednak nadal są one w stanie aktywować układ odpornościowy, który uczy się, jak się przed nimi bronić. Mikroby zawarte w szczepionkach mogą być całe, martwe lub występować jako osłabione bakterie, lub wirusy; mogą też być to części martwych lub osłabionych bakterii, lub wirusów. To wszystko powoduje, że szczepionki są bezpieczne, a ich stosowanie nie wiąże się z poważnym ryzykiem.

Szczepionki obecnie rozprowadzane zawierają również kilka innych składników, takich jak pożywki hodowlane, używane do hodowli wirusów i bakterii; płyny do sporządzania zawiesiny, które są stosowane do utrzymania wszystkich składników szczepionki w postaci płynnej, takie jak sól fizjologiczna lub sterylna woda; substancje nieaktywne, które ułatwiają przygotowanie i podawanie szczepionek. Przykładami substancji nieaktywnych są środki konserwujące lub antybiotyki, które są stosowane w celu zapobiegania szybkiemu namnażaniu się bakterii w szczepionce, a także środki stabilizujące, które zapobiegają zniszczeniu wirusów lub bakterii podczas wytwarzania szczepionki. Inne dodatkowe środki z kolei zapobiegają przywieraniu głównej substancji szczepionkowej do ścianek fiolek. Do tego dochodzą tzw. adiuwanty, które są stosowane, aby szczepionki były bardziej skuteczne i zapewniały długotrwałą ochronę przed chorobami.

Jakie są metody aplikowania szczepionek?

Szczepionki mogą być podawane na różne sposoby. Sposoby te różnią się w zależności od oferowanej szczepionki. Najpopularniejsza jest szczepionka w postaci iniekcji, która jest wprowadzana do organizmu poprzez nakłucie igłą. Stosuje się także szczepionkę donosową, która jest wprowadzana do organizmu poprzez rozpylenie jej w nosie, po jednym rozpyleniu do każdego nozdrza. Istnieje także szczepionka doustna, która musi być wypita lub połknięta.

Odpowiedź układu odpornościowego na szczepionki

Gdy dostaną się do organizmu, osłabione mikroby lub ich części zawarte w szczepionce powodują reakcję układu odpornościowego. Ponieważ układ odpornościowy po raz pierwszy zetknął się z tymi mikrobami, wytwarza on specyficzne przeciwciała, rodzaj białka, aby je zwalczyć. Po wytworzeniu, przeciwciała te pozostają w organizmie przez okres czasu, który różni się w zależności od szczepionki. Niektóre szczepionki chronią przez całe życie lub prawie całe życie, na przykład szczepionka przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B. Inne szczepionki chronią przez krótszy okres czasu, jak np. szczepionka przeciw grypie.

Kiedy te same drobnoustroje pojawiają się w organizmie ponownie, przeciwciała są w stanie szybko je rozpoznać, ponieważ przeciwciała „zapamiętują” taktykę, jaką należy zastosować w walce z nimi. Jeśli po szczepieniu, do organizmu dostanie się wirus lub bakteria, która rzeczywiście wywołuje chorobę, układ odpornościowy będzie wiedział, jak się szybko bronić i będzie w stanie zlikwidować zagrożenie, zanim stanie się ono niebezpieczne.

Co to jest reakcja zapalna po przyjęciu szczepionki?

Szczepienie wywołuje reakcję zapalną. Objawia się to często bólem, zaczerwienieniem lub podwyższoną temperaturą w miejscu wstrzyknięcia szczepionki. Reakcja ta nie jest nieprawidłowa, ani też nie jest oznaką choroby. Jest to raczej mechanizm obronny, podobnie jak decyzja dowódcy armii o zgromadzeniu swoich oddziałów tam, gdzie toczą się najcięższe walki. Tak więc odpowiedź zapalna ma na celu izolację i ochronę obszaru ciała zagrożonego przez wirusy lub bakterie zawarte w szczepionce. Uruchamia to mechanizm, który doprowadza jak najwięcej krwi do tego obszaru, pozwalając różnym komórkom krwi walczyć z patogenem, aby zapobiec infekcji. Dodatkowo reakcja zapalna zmusza komórki otaczające zagrożone miejsce do pęcznienia wodą w celu stworzenia bariery ochronnej. Z tego powodu w miejscu wstrzyknięcia często występuje obrzęk.

Zachęcamy także do lektury kolejnego artykułu z tej serii: https://receptaulekarza.pl/szczepionki-typologia-korzysci-zagrozenia/

Jaka jest skuteczność szczepień przeciw popularnym chorobom?

Jak każdy inny lek, żadna szczepionka nie jest w 100% skuteczna. Skuteczność szczepionki zależy od takich współczynników jak: wiek osoby, która jest szczepiona; stan zdrowia (np. ciąża, stan układu odpornościowego), stopień pokrewieństwa między krążącymi w populacji szczepami wirusa a tymi zawartymi w szczepionce.

Mimo to, szczepienia pozostają jednym z największych sukcesów medycyny w całej historii tej gałęzi wiedzy i nauki. Jest to jedna z najskuteczniejszych interwencji zdrowotnych. Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że szczepienia zapobiegają ponad 2 milionom zgonów rocznie na całym świecie.

Ospa wietrzna została wyeliminowana ze świata dzięki szczepieniom. Polio także w zasadzie zniknęło, a niektóre choroby, takie jak błonica, tężec i różyczka, są obecnie bardzo rzadkie. Główna przyczyna bakteryjnego zapalenia opon mózgowych u dzieci, Haemophilus influenzae typu b (Hib), jest obecnie znacznie rzadsza. Ponadto wirusowe zapalenie wątroby typu B praktycznie zniknęło u młodszych dzieci, ponieważ zostały one zaszczepione we wczesnym wieku.

Jakie są możliwe skutki uboczne szczepionek?

Szczepionki są produkowane zgodnie z bardzo surowymi normami bezpieczeństwa. Jednakże, jak wiele leków, szczepionki mogą czasami powodować skutki uboczne. Najczęściej są on niewielkie i przejściowe. Mogą one obejmować, na przykład, gorączkę o niskim stopniu nasilenia lub obrzęki i bóle w miejscu wstrzyknięcia szczepionki. Efekty te są normalnymi reakcjami organizmu na szczepionkę.

W bardzo rzadkich przypadkach szczepienia mogą wywołać silne reakcje alergiczne (np. tzw. wstrząs anafilaktyczny), tak samo jak alergia może wystąpić po spożyciu nowego pokarmu. Osoby, które podają szczepionki są w stanie leczyć te reakcje alergiczne. Z tego powodu zaleca się, aby po otrzymaniu szczepionki pozostać co najmniej 15 minut w punkcie szczepień, najlepiej w pozycji siedzącej.

Efekty uboczne szczepionek są stale monitorowane. Dzięki temu możliwe jest wykrycie nieoczekiwanych, poważnych lub rzadkich działań niepożądanych i w razie potrzeby interweniowanie. Dlatego też, gdy szczepiący się zauważą nietypowe reakcje po szczepieniu, powinni poinformować o tym służbę zdrowia.

Dzięki badaniom szczepionki są wciąż ulepszane. Na przykład, szczepionka przeciw krztuścowi, która była stosowana w latach pięćdziesiątych XX w., została w międzyczasie zastąpiona szczepionką, która powoduje znacznie mniej skutków ubocznych.

Eksplozja odkryć w Europie Zachodniej

Najważniejsze odkrycia naukowe, które przyczyniły się do stworzenia technologii szczepionek, dokonały się w Europie Zachodniej w XIX i w pierwszej połowie XX wieku. Za ojca szczepień uznaje się dzisiaj angielskiego lekarza Edwarda Jennera. Słowo szczepionka (vaccine) pochodzi od vaccinia (pol. Ospa krowianka), tj. choroby bydła wywoływanej przez wirusa spokrewnionego z wirusem wywołującym ospę prawdziwą (czarną). Jenner zaszczepił Jamesa Phippsa, ośmioletniego syna swojego ogrodnika, ropą pobraną z ręki farmera, który zaraził się ospą podczas dojenia krowy. Wstrzyknął ropę w obie ręce chłopca, a następnie, po kilku dniach, poddał go wariolizacji, aby upewnić się, że jest chroniony (eksperyment, który teraz byłby zakazany przez zasady etyki badawczej). Znacznie później zrozumiano, że przeciwciała wytworzone przeciwko vaccinia chronią także przed ospą atakującą człowieka, ponieważ oba wirusy są bardzo podobne.

Kolejny przełom dokonał się we Francji. W 1877 r. Ludwikowi Pasteurowi udało się wyhodować bakterię wywołującą cholerę u kurcząt. Pasteur odkrył, że bakterie (patogeny), które straciły swoją zjadliwość (wirulencję) mogą być nadal dobrą szczepionką. Pasteur znalazł sposób na złagodzenie wirusa wąglika i wirusa wścieklizny. Zaobserwował też, że wirus tracił swoją zjadliwość w miarę przechodzenia z jednego osobnika na drugiego. Po rozprzestrzenieniu wścieklizny w populacji królików, pobrał część rdzenia kręgowego ostatniego królika i wstrzyknął go 50 psom, skutecznie je uodparniając. W 1885 r. Pasteur wstrzyknął swoją szczepionkę – słowo to ukuł na cześć Jennera i vaccinia – dziewięcioletniemu chłopcu pogryzionemu przez wściekłego psa, ratując mu życie.

Inni Francuzi – Albert Calmette i Camille Guérin, odkryli z kolei szczepionkę przeciwko bakterii wywołującej gruźlicę. Bakterię tą wyizolował w 1882 r. Niemiec Robert Koch. Gruźlica jest najbardziej śmiertelną infekcją w historii ludzkości. Szacuje się, że tylko w ciągu ostatnich dwóch stuleci zabiła ponad miliard osób. Co dziwne, szczepionka BCG (Bacille Calmette-Guérin) również częściowo chroni przed kilkoma innymi wirusami. W 2016 r. holenderscy badacze zrozumieli dlaczego: wzmacnia ona odporność wrodzoną, która nie zależy od rodzaju zwalczanego patogenu. Trwają badania mające na celu sprawdzenie, czy BCG może chronić przed COVID.

Z kolei w 1926 r. Brytyjski naukowiec Alexander Glenny odkrył przez przypadek, że szczepionka wyprodukowana z dodatkiem soli aluminium spowodowała, że świnki morskie wytworzyły więcej przeciwciał. Wynalazł on tym samym tzw. adiuwanty, które od tego czasu są dodawane do wielu szczepionek, aby uczynić je bardziej skutecznymi i bezpiecznymi.

W kolejnych dekadach następowały kolejne odkrycia szczepionek, pomagające uporać się z takimi chorobami jak: żółta febra (1937), tężec (1938), krztusiec (1939), grypa (1945), błonica (1949), poliomyelitis (1955), odra (1963), świnka (1967). Higiena, antybiotyki i szczepionki pomogły radykalnie zmniejszyć śmiertelność niemowląt w krajach zachodnich z ok. 30% u progu XX wieku do ok. 2% pod koniec lat sześćdziesiątych XX wieku.

Współczesne badania nad szczepionkami. Główne wyzwania

Pod koniec lat siedemdziesiątych XX w. Chilijczykowi Pablo Valenzueli i Amerykaninowi Williamowi Rutterowi udało się wytworzyć białko antygenowe wirusa zapalenia wątroby typu B (Hepatitis B) za pomocą drożdży, poprzez przeniesienie do nich części DNA wirusa. W ten sposób opracowali pierwszą tak zwaną szczepionkę rekombinowaną. Od tego czasu wynaleziono kilka innych technik, pozwalających uniknąć wstrzykiwania patogenu podczas szczepienia, takich jak wektory wirusowe, cząstki wirusopodobne oraz szczepionki DNA i RNA. Opracowywane obecnie szczepionki przeciwko COVID wykorzystują wszystkie istniejące technologie.

W 1990 r. Amerykaninowi Phillipowi Bermanowi udało się uodpornić szympansy przeciwko wirusowi HIV za pomocą rekombinowanej szczepionki. Jednak trzy dekady badań klinicznych nie przyniosły jeszcze szczepionki dla ludzi przeciwko temu szczególnie niebezpiecznemu retrowirusowi. Jak na razie terapie łączące kilka leków antyretrowirusowych okazały się znacznie skuteczniejsze niż szczepionki w zmniejszaniu śmiertelności i zaraźliwości wirusem HIV.

Pocieszające jest natomiast, że w 1980 r. światowa Organizacja Zdrowia ogłosiła tzw. eradykację ospy prawdziwej, czyli całkowite zwalczenie tej choroby zakaźnej w wymiarze globalnym.

W 1991 r. Australijczyk Ian Frazer i Chińczyk Jian Zhou odkryli, jak pozyskać cząsteczki wirusopodobne z wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV). Jest to wirus przenoszony drogą płciową, który jest główną przyczyną raka szyjki macicy. Cząsteczki te, które nie zawierają materiału genetycznego, są podstawą szczepionki, która została wprowadzona na rynek w 2006 roku. Kampanie na rzecz powszechnego szczepienia dziewcząt przeciwko HPV spotkały się jednak z dużą podejrzliwością, ponieważ szczepionka została zatwierdzona po jednej z największych kampanii lobbingowych w historii przemysłu farmaceutycznego.

W roku 2000 na Światowym Forum Ekonomicznym w Davos ogłoszono powstanie Gavi Vaccine Alliance – partnerstwa publiczno-prywatnego zainicjowanego przez Fundację Billa i Melindy Gatesów, nazwiska kojarzonego do tej pory głównie z marką Microsoft. Jej celem jest połączenie wysiłków filantropów prywatnych, rządów i przemysłu w celu poprawy dostępu do szczepień w krajach słabo rozwiniętych, głównie Afryki, Ameryki Południowej i Azji. W ciągu 20 lat Gavi Vaccine Alliance, którego wielkim propagatorem był Nelson Mandela, pomogło zaszczepić prawie 900 milionów dzieci. Współcześnie fundacja ta – działająca przy silnym wsparciu WHO -jest głównym orędownikiem programu COVAX, którego celem jest zebranie pieniędzy od bogatych krajów na sfinansowanie dystrybucji szczepionek COVID w krajach rozwijających się.

COVID choć zdominował dyskusję o szczepieniach jest tylko jednym z wielu zagrożeń dla ludzkości. Niezależnie od trwającej pandemii i związanych z nią badań, trwają prace badawczo-rozwojowe nad wieloma innymi szczepionkach. Zespół kanadyjskiego naukowca Gary’ego Kobingera opracowuje np. recepturę szczepionki przeciwko eboli, chorobie, która zabija 90% zarażonych na nią w Afryce (szczególne nasilenie epidemii obserwowaliśmy w latach 2007-2014). Po kilku odmowach ze strony WHO, która nie była przekonana, że ta szczepionka jest bezpiecznym rozwiązaniem, mikrobiolog ten w końcu pozyskał wsparcie amerykańskiej firmy farmaceutycznej Merck, która od 2019 r. pracuje nad wdrożeniem szczepionki do produkcji.

Na świecie jest jeszcze więcej wyzwań. Pamiętajmy o epidemii SARS (severe acute respiratory syndrome) z lat 2002-2003, i późniejszych, jak świńska grypa (A/H1N1) w 2009 r., następnie MERS (Middle East respiratory syndrome) w 2012 r., czy odradzająca się kilkukrotnie w ostatnich latach ptasia grypa (H5N1, H5N8). Ta ostatnia, szczególnie groźna, posiada strukturę genetyczną zbliżoną do śmiercionośnej grypy hiszpanki.

Niespełna rok po odkryciu koronawirusa SARS-CoV-2, na ludziach przetestowano już 54 eksperymentalne szczepionki, w tym 13 znajdujących się w trzeciej (ostatniej) fazie badań, tj. przed ostatecznym zatwierdzeniem. Prawie 90 innych eksperymentalnych szczepionek jest obecnie testowanych na zwierzętach. Pandemia przyspiesza tempo prac badawczo-rozwojowych i badań klinicznych (in vitro i in vivo) w stopniu, który jeszcze niedawno uznano by za nieprawdopodobny.