Szczepionki: typologia, korzyści, zagrożenia

Opublikowano Autor: Redakcja

W poniższym artykule poświęconym szczepionkom omówiono następujące kwestie:

  • Jakie są typy szczepionek?
  • Jakich chorób możemy uniknąć dzięki szczepieniom?
  • Jakie są przeciwwskazania dla szczepienia?
  • Jakie zagrożenia związane ze szczepionkami niosą alergie?
  • Czy można być uczulonym na szczepionkę?
  • Czy ciąża jest przeciwwskazaniem do szczepienia?
  • Komplikacje potwierdzone naukowo
  • Jakie są szkodliwe składniki szczepionek?

Jakie są typy szczepionek?

Istnieją dwa główne rodzaje szczepionek: żywe atenuowane i inaktywowane. Niemal wszystkie rozprowadzane współcześnie szczepionki zaliczają się do jednej z tych dwóch grup.

Żywe atenuowane szczepionki składają się z żywych zarazków (wirusów, bakterii), które zostały zmodyfikowane w taki sposób, że tracą swoją siłę zakaźną, zachowując jednocześnie zdolność do wywoływania odpowiedzi immunologicznej u osoby zaszczepionej. Ten rodzaj szczepionek jest bardzo skuteczny, ale ponieważ szczepionki te zawierają żywy czynnik zakaźny, są one (z pewnymi wyjątkami) przeciwwskazane u kobiet w ciąży i osób z obniżoną odpornością.

Szczepionki inaktywowane natomiast nie zawierają żywych czynników zakaźnych. Mogą one zawierać: 1) fragment czynnika zakaźnego (np. toksynę), tak jest w przypadku szczepionek przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B lub tężcowi; 2) lub cały czynnik zakaźny, który jest inaktywowany, np. szczepionka przeciwko krztuścowi/kokluszowi; 3) ewentualnie bardzo małą część wirusa, białka lub jego kwasu nukleinowego (jego RNA lub DNA). Ostatnia technika stosowana jest w przypadku niektórych nowych szczepionek przeciwko wirusowi SARS-CoV2, odpowiedzialnemu za chorobę COVID-19.

Potrzebujesz recepty, a Twoja przychodnia jest zamknięta?

Na stronie ReceptaULekarza.pl zamówisz szybką konsultację z opcją wystawienia e recepty. Wszystko online — szybko załatwisz przez komputer czy swój telefon.

Jakich chorób możemy uniknąć dzięki szczepieniom?

Kiedy się uodparniamy, chronimy siebie i innych przed poważnymi chorobami. Niektóre choroby, którym można zapobiegać poprzez szczepienia, mogą prowadzić do kalectwa lub śmierci, a można im zapobiec poprzez przyjęcie wymaganych szczepionek w odpowiednim czasie.

Do najważniejszych chorób, które udało się w niektórych przypadkach nawet całkowicie wyeliminować ze współczesnej cywilizacji zaliczają się: cholera, żółta febra, gruźlica, tężec (Tetanus), krztusiec (koklusz), błonica (Diphtheria), Poliomyelitis, świnka, odra, różyczka, Haemophilus influenzae typu B (Hib), rotawirusy, inwazyjna choroba meningokokowa, inwazyjna choroba pneumokokowa, Szczepionki ograniczają też zasięg takich chorób jak: grypa (sezonowa), wścieklizna, kleszczowe zapalenie opon mózgowych, japońskie zapalenie opon mózgowych, wirusowe zapalenie wątroby typu A, wirusowe zapalenie wątroby typu B (Hepatitis B/HBV/WZW typu B), ospa wietrzna, półpasiec, wirus brodawczaka ludzkiego, czy wirus opryszczki pospolitej i inne.


Przyglądnijmy się niektórym z tych groźnych chorób

Polio. Co to za choroba i jak działa szczepionka na polio?

Jest to wysoce zaraźliwa choroba zakaźna wywoływana przez wirusa polio z rodziny tzw. enterowirusów. Dzięki masowym szczepieniom, większość państw świata jest całkowicie wolna od tej choroby. Jednak zanim szczepionka została wprowadzona w latach pięćdziesiątych XX wieku, setki tysięcy dzieci na całym świecie zostały dotknięte tą chorobą. Wiele z nich zostało nieodwracalnie okaleczonych przez polio.

Choroba ta określana była także jako Heinego-Medina, „paraliż niemowlęcy” lub „choroba paralityczna”, ponieważ w jej wyniku dochodziło niekiedy do trwałego uszkodzenia komórek nerwowych kontrolujących mięśnie.

Ponieważ nie ma lekarstwa, bardzo ważna jest profilaktyka. Szczepionka przeciwko polio jest bezpiecznym i skutecznym sposobem zapobiegania powrotowi tej straszliwej w skutkach choroby. W ostatnich latach Światowa Organizacja Zdrowia informowała o nowych ogniskach zapalnych polio w różnych regionach świata, stanowiących zagrożenie dla globalnego systemu opieki zdrowotnej.

Świnka

Świnka jest infekcją wywoływaną przez wirus. Jest wysoce zakaźna i łatwo przenosi się z jednej osoby na drugą. Dlatego bardzo ważna jest profilaktyka. Szczepionka przeciwko śwince jest najlepszym sposobem zapobiegania tej mogącej przynieść poważne powikłania chorobie.

Głównym objawem świnki jest bolesny obrzęk policzków i szyi. Inne możliwe objawy to: gorączka, ból głowy lub ból ucha, zmęczenie, bóle mięśni, suchość w ustach, trudności w mówieniu, żuciu lub przełykaniu, czy w końcu utrata apetytu.

Podczas gdy większość ludzi całkowicie zdrowieje po siedmiu do dziesięciu dniach od zachorowania na świnkę, wirus może w rzadkich przypadkach prowadzić do powikłań, takich jak głuchota, zapalenie opon mózgowych (i rdzenia kręgowego) lub zakażenie jąder lub jajników, co jest szczególnie niebezpieczne z punktu widzenia płodności osób chorych, na ogół znajdujących się w wieku dziecięcym.

Gruźlica

Objawy aktywnej gruźlicy to uporczywy kaszel, który trwa dłużej niż dwa tygodnie; czasami towarzyszy mu krwotok, a czasami wydzielany nadmiernie śluz (gęsty płyn z płuc lub dróg oddechowych); do tego dochodzi niejednokrotnie ból w klatce piersiowej, osłabienie lub zmęczenie, utrata wagi, utrata apetytu, dreszcze, gorączka oraz nocne pocenia.

Objawy gruźlicy obejmują głównie płuca i drogi oddechowe, ale mogą również dotyczyć innych części ciała, np. mózgu, kręgosłupa, kości, nerek, węzłów chłonnych (tj. małych narządy rozmieszczonych w w całym ciele, które pomagają organizmowi rozpoznawać i zwalczać zarazki).

U około 90% osób zakażonych gruźlicą nie dochodzi do rozwoju choroby. Jest to tzw. utajone zakażenie gruźlicze. Osoba zakażona nie czuje się chora, nie ma żadnych objawów, nie przenosi gruźlicy na inne osoby. Z kolei w ciężkich przypadkach aktywnego przebiegu gruźlicy, choroba ta może prowadzić nawet do śmierci, jeśli nie jest leczona.

Inwazyjna choroba meningokokowa

Inwazyjna choroba meningokokowa jest poważną infekcją bakteryjną wywoływaną przez bakterię Neisseria meningitidis. Bakteria ta może zaatakować organizm i wywołać poważną chorobę, taką jak zapalenie opon mózgowych. Może również powodować posocznicę – zakażenie krwi.

Zapalenie opon mózgowych to stan zapalny błon pokrywających mózg i rdzeń kręgowy. Istnieją różne formy zapalenia opon mózgowych. Zapalenie może być wywołane przez wirusy, bakterie, grzyby lub inne organizmy.

Inwazyjna choroba meningokokowa występuje na całym świecie. Przypadki zakażeń nasilają się najczęściej w miesiącach zimowych i wiosennych.

Objawy inwazyjnej choroby meningokokowej występują od dwóch do dziesięciu dni po ekspozycji, zwykle od trzech do czterech dni. Najcięższe przypadki mogą prowadzić do śmierci.

Można być nosicielem tej bakterii nie wiedząc o tym. Ryzyko polega na tym, że bakterie staną się inwazyjne lub zostaną przekazane dzieciom i innym osobom, które nie są odporne.

Objaśnienie zasad działania szczepionki w formie wideo z kanału Nauka. To Lubię Junior:


Sezonowe szczepionki na grypę

Objawy grypy mogą się różnić w zależności od osoby. Niektóre z nich są tylko łagodnie dotknięte, podczas gdy inne przechodzą chorobę ciężko. Dlatego od lat służba zdrowia stara się przeciwdziałać epidemii grypy poprzez aplikowanie sezonowych szczepionek.

Objawy grypy występują od jednego do czterech dni po kontakcie z wirusem. Zazwyczaj pojawiają się one nagle: gorączka, kaszel, bóle mięśni. Inne częste objawy mogą obejmować: ból głowy, dreszcze, zmęczenie, utratę apetytu, ból gardła, katar lub duszność w nosie. U niektórych osób, zwłaszcza u dzieci, mogą również wystąpić biegunka, mdłości i wymioty. U chorych dzieci obserwuje się też drażliwość, odmowę zabawy lub bycia trzymanym na rękach. W przypadku wystąpienia któregokolwiek z tych objawów u dzieci należy natychmiast skonsultować się z lekarzem.

Ludzie zakażeni wirusem grypy mogą przekazać go dalej już na jeden dzień przed wystąpieniem pierwszych objawów i do około pięciu dni po wystąpieniu pierwszych objawów

Wirusowe zapalenie wątroby typu B

Wirusowe zapalenie wątroby typu B jest wywoływane przez wirusa, który infekuje wątrobę. Może ona powodować ostre lub przewlekłe zakażenie.

Około 90-95% osób dorosłych z ostrym wirusowym zapaleniem wątroby typu B w ciągu sześciu miesięcy samodzielnie pozbędzie się wirusa i nabędzie odporność na niego. Niektórzy ludzie nie są jednak w stanie wyeliminować z organizmu wirusa i rozwija się on u nich w przewlekłe zapalenie wątroby typu B. Infekcja ta, gdy jest przewlekła i nieleczona, może powodować poważne problemy zdrowotne. Dzieci poniżej czwartego roku życia są w grupie wysokiego ryzyka zachorowania na przewlekłe zapalenie wątroby typu B, ponieważ tylko 10% lub mniej z nich posiada organizm zdolny do samodzielnego zwalczenia tego patogenu.

Jest to jedna z najczęstszych chorób dotykających podróżnych. Ryzyko zachorowania zależy od kilku czynników: celu podróży, długości pobytu, aktywności, w których dany turysta, czy biznesmen bierze udział podczas podróży oraz tego, czy ma bezpośredni kontakt z krwią lub innymi płynami ustrojowymi. W niektórych miejscach świata ryzyko zakażenia jest wyższe, ponieważ w niektórych regionach liczba osób z przewlekłym WZW typu B jest proporcjonalnie wyższa niż średnia w całej populacji.

Czynniki ryzyka i podatność na infekcję WZW typu B

WZW typu B jest bardzo zaraźliwe i przenosi się z człowieka na człowieka poprzez kontakt z zakażoną krwią i płynami ustrojowymi (w tym nasieniem i wydzielinami pochwy). Wirus może być przenoszony przez transfuzję krwi lub przeszczepy narządów w krajach, w których krew lub produkty krwiopochodne nie zostały odpowiednio przebadane na obecność wirusowego zapalenia wątroby typu B i innych wirusów przenoszonych przez krew.

Ryzyko wzrasta w przypadku niektórych czynności, takich jak seks bez zabezpieczenia, wspólne używanie igieł, tatuowanie i akupunktura, czy niewysterylizowany sprzęt medyczny. Podatność zwiększa też dzielenie się szczoteczkami do zębów lub maszynkami do golenia. Poród przez zakażoną matkę często wiąże się przeniesieniem zakażenia z matki na dziecko. Wszelkie kontakty rodzinne między członkami tego samego gospodarstwa domowego, wśród których jest osoba zakażona, również zwiększają prawdopodobieństwo transmisji wirusa.

Pracownicy służby zdrowia, osoby udzielające pomocy oraz wszyscy, którzy korzystają z opieki zdrowotnej lub stomatologicznej przy użyciu niewysterylizowanego lub skażonego sprzętu, są narażeni na zwiększone ryzyko zakażenia w kraju, w którym występuje wirusowe zapalenie wątroby typu B.

WZW typu B: objawy i rokowania

Wystąpienie objawów może trwać od dwóch do aż sześciu miesięcy. U wielu osób, które zachorowały na WZW typu B, nie występują żadne objawy lub są one łagodne. Objawy u osób z ostrym wirusowym zapaleniem wątroby typu B mogą obejmować zmęczenie, utratę apetytu, bóle stawów, bóle brzucha, nudności, wymioty, gorączkę i ciemny mocz. U niewielkiej liczby osób może wystąpić żółtaczka (zażółcenie skóry i oczu).

Niektóre osoby, które zachorowały na przewlekłe zapalenie wątroby typu B, pozostają zakaźne przez całe życie. Przewlekłe zakażenie może spowodować marskość wątroby i/lub raka wątroby. Większość osób z przewlekłym WZW typu B nie wie, że jest zakażona.

Nie ma specyficznego leczenia ostrego wirusowego zapalenia wątroby typu B. Większość dorosłych wraca do zdrowia dzięki odpoczynkowi, dobrym nawykom żywieniowym i nawodnieniu organizmu. Leki antyretrowirusowe mogą być stosowane w leczeniu niektórych przewlekłych przypadków WZW typu B.

Wirusowe zapalenie wątroby typu B występuje na całym świecie. W niektórych częściach Europy Południowej i Wschodniej, w Ameryce Południowej, Ameryce Środkowej, Afryce, Azji i na Bliskim Wschodzie odnotowuje się co roku stosunkowo dużą liczbę osób ze zdiagnozowanym WZW typu B w populacji ogólnej.


e recepta transgraniczna zamów online
Na ReceptauLekarza.pl szybko i wygodnie zamówisz e receptę do użycia w kraju UE: https://receptaulekarza.pl/p/recepta-transgraniczna/

Jakie są przeciwwskazania dla szczepienia?

Przeciwwskazania do szczepień, zarówno czasowe jak i stałe, są bardzo rzadkie. Mogą się one różnić w zależności od szczepionki i są wymienione w dokumentacji (instrukcji) załączonej do szczepionki. Najczęstsze przeciwwskazania to: obecność w czasie szczepienia ostrej choroby z gorączką; znane ciężkie uczulenie na jeden ze składników szczepionki; ciężka reakcja alergiczna na poprzednie wstrzyknięcie szczepionki.

W przypadku niektórych szczepionek uwzględnia się także: niektóre choroby przewlekłe, niedobór odporności (np. z powodu HIV, leczenia immunosupresyjnego i in.) Niektóre szczepionki nie są podawane przed osiągnięciem określonego wieku, np. 6 miesięcy, ponieważ potem mogą być mniej skuteczne.

Przed szczepieniem lekarz zapoznaje się z aktualnym stanem zdrowia, historią chorób oraz prowadzoną ewentualnie na bieżąco terapią pacjenta.

Alergie. Jakie zagrożenia związane ze szczepionkami niosą alergie?

Ważnym przeciwwskazaniem może być alergia. Alergia to nieprawidłowa reakcja układu odpornościowego na pewne substancje (alergeny): pyłki, sierść kota itp. Szczególnym przypadkiem w kontekście szczepień jest natomiast uczulenie na jajka kurze. Reakcja alergiczna jest tutaj spowodowana przez białko zawarte w jajach.

Alergia na jajka rzadko występuje u osób dorosłych, a na ogół u dzieci w wieku od 2 do 7 lat. Objawy mogą pojawić się w ciągu kilku minut lub do 72 godzin po spożyciu pokarmu zawierającego jajko i zazwyczaj utrzymują się przez dzień lub dwa. Wystąpienie reakcji nie zależy od ilości spożytego jajka: niektórzy ludzie zareagują na bardzo małą ilość alergenu.

Objawy to najczęściej krostki lub zaczerwienienia na skórze. Mogą również wystąpić cięższe reakcje alergiczne, takie jak wielka pokrzywka (duże, czerwone, swędzące plamy na całym ciele), atak astmy, obrzęk naczynioruchowy (ciężki obrzęk warg i trudności w oddychaniu), oraz/lub wstrząs anafilaktyczny (spadek ciśnienia krwi, omdlenia, trudności w oddychaniu, zaburzenia rytmu serca, itp.).

Czy można być uczulonym na szczepionkę?

Produkcja niektórych szczepionek (przeciwko żółtej febrze, grypie, kleszczowemu zapaleniu mózgu) obejmuje etap hodowli na jajach kurzych, dlatego szczepionki te zawierają śladowe ilości białek jaj. Właśnie one są absolutnie nie wskazane dla osób z silną alergią na jajka.

Jeśli szczepienie jest konieczne u osoby z alergią na jajko, musi być ono wykonane w szpitalu (klinicznie) przy użyciu specjalnej metody zwanej „habituacją”. Polega ona na tym, że szczepienie jest powtarzane, a stopniowo zwiększane dawki szczepionki są podawane pod nadzorem, aby przyzwyczaić organizm danej osoby do śladowych ilości jajka zawartych w szczepionce.

Historia szczepionek, skąd się wzięły szczepionki, czy szczepionki są szkodliwe
Zapraszamy do lektury kolejnego artykułu z tej serii: https://receptaulekarza.pl/szczepionki-historia-i-wspolczesnosc/

Czy ciąża jest przeciwwskazaniem do szczepienia?

Kobieta w ciąży powinna poinformować o tym fakcie lekarza. Ważne jest też by wspomnieć o ewentualnym planowaniu ciąży, niedawnym urodzeniu dziecka, czy karmieniu piersią.

Nie wykazano toksycznego działania szczepionek na płód. Zaleca się jednak odłożenie szczepień do czasu po porodzie, chyba że są one konieczne ze względu na szczególne okoliczności (podróż zagraniczna, epidemia).

Żywe szczepionki atenuowane nie są zalecane w okresie ciąży, chociaż liczne badania wykazały, że nie mają one żadnych konsekwencji dla płodu: ryzyko jest zatem bardziej teoretyczne niż rzeczywiste. Szczepionki inaktywowane są nieszkodliwe dla płodu.

Szczepienie przeciwko grypie jest zalecane kobietom w ciąży, niezależnie od jej zaawansowania. Przed podaniem szczepionki przeciwko różyczce lub ospie wietrznej należy upewnić się, że nie jest się w ciąży. Jednak niezamierzone szczepienie u kobiety ciężarnej nie uzasadnia przerwania ciąży.

Komplikacje potwierdzone naukowo

Teoretycznie rzecz biorąc szczepionki mogą powodować poważne, a czasem śmiertelne skutki uboczne. Wszystkie szczepionki niosą ze sobą ryzyko wystąpienia zagrażającej życiu reakcji alergicznej (anafilaksji) u około jednego na milion dzieci.

Szczepionka przeciwko rotawirusom może wywołać rodzaj niedrożności jelit, który może wymagać hospitalizacji, u około jednego na 20 000 dzieci (statystyki dla Stanów Zjednoczonych).

Długotrwałe drgawki, śpiączka, obniżona świadomość i trwałe uszkodzenie mózgu mogą być związane ze szczepionkami DTP (błonica, tężec i krztusiec) i MMR (szczepionka skojarzona przeciwko odrze, śwince, różyczce), chociaż amerykańska agencja rządowa CDC (Centers for Disease Control and Prevention) zauważa, że rzadkość reakcji utrudnia określenie związku przyczynowego.

Zapalenie płuc może być wywołane przez szczepionkę przeciwko ospie wietrznej.

Istnieje niewielka możliwość, że szczepionka przeciwko grypie może być związana z zespołem Guillaina-Barrégo, zaburzeniem, w którym układ odpornościowy atakuje części obwodowego układu nerwowego; statystycznie do powikłań takich dochodzi u około jednej lub dwóch na milion zaszczepionych osób.

Zachęcamy do zapoznania się z materiałami wideo na temat działania szczepionek, opublikowanych przez Centrum Nauki Kopernik:


Jakie są szkodliwe składniki szczepionek?

Jest to fakt. Aluminium jest stosowane w niektórych szczepionkach, a nadmiar aluminium w organizmie człowieka może powodować uszkodzenia neurologiczne.

Formaldehyd, również występujący w niektórych szczepionkach, jest substancją rakotwórczą, a narażenie na jego działanie może powodować skutki uboczne, takie jak zaburzenia pracy serca, osłabienie ośrodkowego układu nerwowego, zmiany w wyższych funkcjach poznawczych, śpiączkę, drgawki, a nawet śmierć.

Glutaraldehyd, związek używany do dezynfekcji sprzętu medycznego i dentystycznego, jest używany w niektórych szczepionkach DTP, a ekspozycja na jego działanie może powodować astmę i inne problemy z układem oddechowym.

Niektóre szczepionki przeciwko grypie zawierają bromek cetylotrimetyloamoniowy (CTMB), związek stosowany jako środek antyseptyczny, który może działać drażniąco na skórę, oczy i drogi oddechowe.

Niektóre szczepionki przeciwko polio, DTP/TD zawierają 2-fenoksyetanol, środek przeciwbakteryjny, który działa drażniąco na skórę i oczy, może powodować ból głowy, wstrząs, drgawki, uszkodzenie nerek, niewydolność serca i nerek oraz śmierć.

Niektóre szczepionki przeciwko grypie zawierają białko jaja kurzego, które może być szkodliwe dla dzieci uczulonych na jajka.

Niektóre szczepionki przeciwko PCV (przeciwko pneumokokom), HPV (przeciwko wirusowi brodawczaka), DTP, WZW typu A, WZW typu B i Hib zawierają białka drożdży, które z kolei zawierają glutaminian sodu. Może on powodować migreny, zespół jelita drażliwego, astmę, cukrzycę, chorobę Alzheimera, chorobę Lou Gehriga, ADD, drgawki i udar.